Prof. Dr. Sadıkyan: Epistemik düzen krizi ve Alevi Bilgisinin yeniden inşası zorunluluğu

Prof. Dr. Hasan Sadıkyan: Alevi topluluğu tersine dönmüş bir küresel bilinç krizinin pençesindeHaberi görüntüle

Prof. Dr. Sadıkyan’ın tezine göre, Türkiye ve Avrupa’daki Alevi toplumunun temel meselesi kimlik veya hak taleplerinden öte, tarihsel-inançsal miras ile modern yaşam arasındaki mesafeden kaynaklanan bir epistemik (bilgi sistemi) krizidir. Bu krizin aşılması; geçmişin körü körüne taklidine ya da çağdaş ideolojilere teslim olmaya kapılmadan, yazılı kaynaklar ile sözlü gelenek arasında yöntemsel bir denge kurarak "yaratıcı bir iletişim" geliştirmeyi gerektirir. Nihayetinde Alevilik, dışarıdan dayatılan kalıpları tüketmek yerine kendi teolojik ve kavramsal çerçevesini bağımsız, kolektif ve kurumsal bir yaklaşımla üreterek özneleşebilir.

İşte o makale:

EPİSTEMİK DÜZEN KRİZİ VE ALEVİ BİLGİSİNİN YENİDEN İNŞASI ZORUNLULUĞU: TARİHSEL MİRASTAN TÜRKİYE VE AVRUPA’DAKİ ÇAĞDAŞ YARATICI ANLAYIŞA

GİRİŞ: KİMLİK KRİZİNİN ÖTESİNDE BİR MESELE OLARAK ALEVİLİK

Türkiye ve Avrupa’daki Alevi toplumu, temel sorununun yalnızca kimlik talepleri, azınlık hakları, din ve inanç özgürlükleri ya da siyasal ve sosyal meydan okumalar bağlamında ele alınamayacağı bir vasatta bulunmaktadır. Daha derin bir katmanda bu toplum, epistemolojik (bilgikuramsal) bir mesele ile yüz yüzedir: Aleviliğin tarihsel ve inançsal mirası, Osmanlı dönemi ile Türkiye Cumhuriyeti sürecinde şekillenen bilgi sistemi ve modern dünyanın gereklilikleri arasındaki mesafe.

Görünüşe göre Alevi elitlerinin önemli bir kısmı, bilerek ya da bilmeyerek, yüzyıllar boyunca iktidar yapılarının, Osmanlı'nın dini-kültürel politikalarının ve ardından cumhuriyet nizamının etkisiyle teşekkül etmiş epistemik çerçeveler dairesinde hareket etmeyi sürdürmektedir. Dolayısıyla Alevi bilgisinin yeniden inşası, sadece siyasi ilişkilerin ıslahı yahut kültürel sembollerin ihyasıyla mümkün değildir; bilakis Alevi toplumundaki bilişsel temellerin, meşruiyet ve otorite kaynaklarının, tevil yönteminin ve bilgi üretim kurallarının yeniden düşünülmesini gerektirir.

1. EPİSTEMİK KRİZ: TARİHSEL MİRAS MI, YOKSA İKTİDAR ÇERÇEVELERİNİN YENİDEN ÜRETİMİ Mİ?

Alevi toplumunun en temel meselelerinden biri, kendi bilgi sisteminin tarihsel dönüşümler zemininde nasıl teşekkül ettiği ve nasıl aktarıldığıdır. Alevilik tarih boyunca siyasi ve mezhebi kısıtlamaların tesiriyle ağırlıklı olarak sözlü gelenek, erkân ve ritüeller, müzik (deyişler/nefesler), erkânsal anlatılar, kuşaklararası aktarım ile sosyal ve tarikatsal ağlar vasıtasıyla varlığını sürdürmüştür.

Bu durum, Alevi mirasının mühim bir cüzünü muhafaza etmekle birlikte, öğreti ve geleneklerinin kimi boyutlarının her dönemin siyasi ve toplumsal şartlarının etkisinde kalan yorumlara açık hale gelmesine yol açmıştır. Osmanlı döneminde iktidar ilişkileri ve resmi dini hiyerarşi, Alevilerin sosyal ve dini görünürlük biçimlerine etki etmiştir. Cumhuriyet devrinde ise ulus-devlet inşası politikaları, resmi sekülerizm, milliyetçilik ve dinin merkezi yönetimi; Alevi kimliğinin ve öz-algısının biçimlenmesinde tayin edici olmuştur. Neticede, bugün yaygın Alevi bilgisi olarak bilinen şeyin bir kısmı, yalnızca Alevi geleneğinin içsel tekamülünün bir ürünü değil, bu geleneğin iktidar yapılarıyla girdiği tarihsel etkileşimin bir neticesi olabilir.

Bu sebeple ilk zorunluluk, şu üç düzlemin birbirinden ayrıştırılmasıdır:

1. Özgün tarihsel ve inançsal miras,

2. Siyasi ve sosyal koşulların tesirindeki yorumlar,

3. Çağdaş ideolojik yeniden üretimler.

Bu tefrik yapılmaksızın yürütülecek her türlü Alevi bilgisini ihya projesi, gerçek bir yeniden inşa yerine geçmişin kısıtlamalarını yeniden üretmekle sonuçlanabilir.

2. YENİ BİR ANLAYIŞ İÇİN TEOLOJİK İLKELER BELİRLEME ZORUNLULUĞU

Bilgi sistemini dönüştürmek, sağlam teolojik ve metodolojik temellere dayanmaksızın kabil değildir. Alevi toplumu, yeni bir anlayış üretebilmek için hem geçmiş mirasın eleştirel biçimde yeniden okunmasını sağlayacak hem de bu mirası keyfî, siyasi ve ideolojik yorumlara indirgenmekten koruyacak kurallara muhtaçtır.

Bu çerçevede şu temel sorular mercek altına alınmalıdır:

• Alevilikte sahih ve muteber dini bilgi kaynakları nelerdir; bunların Kur'an, sünnet, Ehl-i Beyt rivayetleri, tasavvufi metinler, inanç kaynakları (buyruklar vb.) ve sözlü miras ile münasebeti nedir?

• Alevi düşünce dizgesinde şeriat, tarikat, hakikat ve marifet arasındaki ilişki nasıl tanımlanmaktadır?

• Sahih yorumu; tarihsel, siyasi ve şahsi yorumlardan ayırt etmenin ölçütü nedir?

• Bilgi üretiminde akıl, vahiy, mistik tecrübe ve kolektif gelenek arasında nasıl bir denge vardır?

Esas nokta şudur: Bu kurallar Alevi toplumuna dışarıdan dayatılmamalı; bilakis âlimlerin, dedelerin, araştırmacıların, inanç kurumlarının ve farklı Alevi gelenek temsilcilerinin katılımıyla, geleneğin kendi inançsal mirasının içerisinden çekip çıkarılmalı ve sistemleştirilmelidir.

3. METNİN SÖZE ÖNCELİĞİ: SÖZLÜLÜKTEN YAZILILIĞA YÖNTEMLİ GEÇİŞ

Alevi bilgisinin yeniden inşasındaki en kritik hususlardan biri, kaynak ve metinlerin tarihsel durumudur. Alevi toplumu, bilgi alanlarının kimi boyutlarında yazılı kaynakların tespiti, derlenmesi, doğrulanması ve eleştirel kavranışı meselesiyle hâlâ karşı karşıyadır.

Bu zaviyeden bakıldığında metinden söze aceleci bir geçiş —yani kaynaklara derinlemesine vâkıf olmadan yeni öğretiler, teoriler ve söylemler üretmek— epistemik sapmalara ve içsel çatışmalara yol açabilir.

Elbette metin merkezlilik, sözlü geleneğin tasfiye edilmesi anlamına gelmez; nitekim Aleviliğin tarihsel kimliğinin mühim bir parçası tam da bu sözlü ve ritüel miras içerisinde korunmuştur. Mesele, yazılı kaynaklar ile sözlü miras arasında yöntemsel ve tutarlı bir rabıta kurabilmektir.

Dolayısıyla ilk öncelik; dünyanın dört bir yanındaki yazma eserlerin, dini metinlerin, sözlü aktarımların, deyiş ve nefeslerin, tarihi vesikaların ve önde gelen Alevi şahsiyetlerin fikri mirasının derlenmesini içeren kapsamlı bir belgeleme ve kaynak doğrulama sisteminin kurulması olmalıdır.

4. YARATICI İLETİŞİM: GELENEKÇİLİK İLE ÇAĞDAŞÇILIK İKİLEMİNİ AŞMA YOLU

"Yaratıcı iletişim" kavramı, Alevi bilgi sisteminin yeniden inşası için en mühim kuramsal çerçeveyi sunabilir. Bu kavram, geçmiş ile bugün arasında eleştirel ve üretken bir bağ kurulmasını öngörür ve iki zıt tehlikenin önüne geçer:

• İlki, geçmişin körü körüne taklidi; yani tarihsel olan her şeyin, oluşum şartları ve epistemik geçerliliği irdelenmeksizin değişmez bir hakikat kabul edilmesidir.

• İkincisi ise mutlak çağdaşlaşma bağımlılığıdır; yani Alevi toplumunun modern dünyada sosyal, siyasi ve kültürel kabul görebilmek adına kendi kimliğini ve bilişsel temellerini hâkim seküler, milliyetçi yahut ideolojik söylemlerle ikame etmesidir.

"Yaratıcı iletişim", geleneğin kurucu potansiyellerini muhafaza ederek onları yeni meseleler karşısında yeniden yorumlamak demektir. Bu yaklaşımda geçmiş, ne bugünü esir alan bir zindan ne de büsbütün bir kenara atılacak bir yüktür; aksine anlam, kimlik ve güncel sorulara cevap üretmenin diri bir kaynağıdır.

5. TÜRKİYE VE AVRUPA’DAKİ ALEVİ TOPLUMUNUN STRATEJİK FARKLILIKLARI

Alevi bilgisinin inşası, Türkiye ve Avrupa’nın farklı sosyo-politik çevreleri hesaba katılarak tasarlanmalıdır.

Türkiye’de ana mesele hâlâ Aleviliğin devletle, resmi din yapısıyla, eğitim sistemiyle, dini kurumlarla olan ilişkisi ve hukuki-vatandaşlık talepleridir. Bu ortamda epistemolojik bir yeniden inşa; Alevi toplumunun fikri ve kurumsal bağımsızlığını pekiştirmeye ve siyasi çerçevelere olan bilişsel bağımlılığını azaltmaya katkı sağlayabilir.

Avrupa’da —özellikle Almanya, Avusturya, Fransa ve Hollanda’da— mesele bambaşkadır. Yeni Alevi kuşakları sekülerizm, bireycilik, çokkültürlülük ve ailevi geleneklerden tedrici bir kopuşla yüz yüzedir. Bu şartlar altında asıl tehlike, Aleviliğin dini ve epistemik bir gelenek olmaktan çıkıp salt kültürel, etnik ya da siyasi bir kimliğe indirgenmesidir.

Dolayısıyla Türkiye’de epistemik bağımsızlık ve din-devlet ilişkisinin ıslahı üzerinde durulmalı; Avrupa’da ise bilginin kuşaklararası aktarımı, inanç önderlerinin/aydınlarının yetiştirilmesi ve Aleviliğin salt kültürel kimliğe indirgenmesinin önlenmesi hedeflenmelidir.

6. UYGULAMA ESASLARI VE STRATEJİK ÖNERİLER

Bu dönüşümün gerçekleşmesi kolektif, tedrici ve kurumsal bir çaba gerektirir. Öne çıkan stratejik teklifler şunlardır:

1. Alevi Bilgi Sistemi Araştırmaları Merkezi’nin Kurulması: Araştırmacıların, ilahiyatçıların, dedelerin ve tarih, teoloji ile din sosyolojisi uzmanlarının iştirakiyle.

2. Kapsamlı Alevilik Ansiklopedisi’nin Hazırlanması: Yazılı ve sözlü kaynakları, şahsiyetleri, kavramları, erkânları, ocakları ve tarihsel dönüşümleri ihtiva edecek biçimde.

3. Kaynak Doğrulama ve Tahkik Sisteminin Geliştirilmesi: Belgelenmiş rivayetleri, sahih gelenekleri, sonradan eklemlenen yorumları ve siyasi okumaları birbirinden ayırmak amacıyla.

4. Ortak Teolojik Çerçevenin Belirlenmesi: Alevi akımlarının tarihsel ve mezhebi çeşitliliğini yok etmeksizin ortak bir kavramsal dil inşa etme gayesiyle.

5. Türkiye, Avrupa ve Balkanlar’daki Entelektüeller Arasında Ağ Oluşturulması: Akademik merkezler, cemevleri, dernekler, vakıflar ve Alevi kurumları arasında köprü kurmak üzere.

6. Yeni Nesil Epistemik Elitlerin Yetiştirilmesi: Teoloji, din felsefesi, tarih, metin tahlili ve sosyal bilimler alanlarında disiplinlerarası eğitim programları vasıtasıyla.

7. Bilişsel Bağımsızlığın Siyasi Bağımlılıktan Ayrıştırılması: Alevi kurumlarının siyasi partilerin ve hükümetlerin dar menfaatlerine alet olmadan, bağımsız bilgi üretimi rotasında yürüyebilmelerini temin etmek amacıyla.

SONUÇ:

Bugün Türkiye, Avrupa ve diğer bölgelerdeki Alevi toplumunun yaşadığı buhran, büyük ölçüde bilginin yeniden üretimi ve aktarımındaki bir buhran olarak değerlendirilmelidir. Bu krizde bir yandan tarihsel mirasın bir kısmı henüz layıkıyla belgelenip yorumlanamamış; diğer yandan da çağdaş siyasi ve kültürel kalıplar bu mirasın anlaşılma biçimini derinden etkilemiştir.

Bu durumdan çıkış ne geçmişe yönelik nostaljik bir sığınmayla ne de modern dünyanın hâkim diskurlarına tamamen teslim olmakla mümkündür. Esas strateji; metin, gelenek, teoloji ve güncel meseleler arasında "yaratıcı bir iletişim" tesis etmektir.

Belirleyici husus şudur: Alevi bilgi sisteminin yeniden inşası tek bir şahsın, bir siyasi hareketin yahut tek bir dini kurumun inisiyatifine bırakılamaz; bu, medeniyete dair, ilmi ve kolektif bir projeye dönüşmelidir. Hedefi Alevi toplumunu tek tipleştirmek değil; inanç mirasını geleceğe taşımak, anlamak, tenkit ve tevil etmek için ortak bir zemin inşa etmektir.

Nihayetinde Alevi toplumu, ancak başkaları tarafından üretilmiş düşünsel çerçeveleri tüketmek yerine; kendi kavramlarını, teorilerini ve anlam dünyasını bağımsızca üretebilme kudretine eriştiğinde tepkisel ve kimlik merkezli bir konumdan, etken ve kurucu bir özneye evrilecektir. Aleviliğin epistemik bağımsızlığının ve inançsal-toplumsal kimliğinin kalıcı ihyasının başlangıç noktası da burasıdır.

PROF. DR. HASAN SADIKYAN