Türkoğuz Kılıçgedik yazdı:Dört Kapı Öğretisi-Tarikat Kapı On Makamı ve Öğretisi-Ders 6

Türkoğuz Kılıçgedik yazdı: Dört Kapı Öğretisi-Ders 5Haberi görüntüle

Alevi-Bektaşi geleneğinin temel taşlarından Dört Kapı Kırk Makam sisteminin ikinci aşaması olan Tarikat Kapısı, batıni (içsel) sırlar barındıran, zahiri (dışsal) kuralların ötesinde bir öğreti olarak tanımlanıyor. Alevilik araştırmalarıyla tanınan yazar Türkoğuz Kılıçgedik, kaleme aldığı makalede Tarikat Kapısı'nın on makamını detaylı bir şekilde ele alarak bu kapının Alevilik-Bektaşilikteki merkezi rolünü ve günümüzdeki kopuş sorunlarını vurguladı.

Türkoğuz Kılıçgedik'in makalesinin tam metni şöyle:

 

DÖRT KAPI ÖĞRETİSİ
Ders; 6.
Konu; Tarikat Kapı On Makamı ve öğretisi
     
Tarikat Kapısı batın ve içinde sır olan bir öğretiye sahiptir. Batın ilme geçiş dünyevi kurallardan farklı olduğu için kişi Tarikat Kapısına geçmeden önce “gelme gelme, dönme dönme gelenin malı dönenin canı gider” şeklide defalarca uyarılır. Maldan ve candan geçenin mekânı olarak tabir edinilen bu yol dünyeviliğin ötesine geçen ilme ulaşmayı amaçlar. Ayrıca “yolun kıldan ince kılıçtan kesin” olarak tabir edilmesi cennete uzanan sırat köprüsü ile ilişkili olduğunu da akla getiriyor. Bu ve benzer şekilde ciddi ve ağır uyarılar kişinin Tarikat Kapısına geçme isteğini test etmek ve bu kapı öğretisinin zor olduğunu belirtmekle beraber Tarikat Kapı öğretisinin özel ve ayrıcalıklı olduğunu da açıklamış oluyor.
     

Tarih içinde Tarikat Kapısına yani Aleviliğe geçmek daha çok tekke ve dergâhlar kurumsalı içinde seçici, zor ve uzun bir süreç içinde verilen eğitimle gerçekleşmiş. Tekke ve dergâhların bu zor sürecine dayanamayan çok fazla kişi Tarikat Kapı içinde barınamamıştır. Dolayısıyla Aleviliğe geçiş olan Tarikat Kapısının zor eğitimi tarih içinde Aleviliğin yayılmasını sınırlarken Dört Kapının ilk kapısı olan Şeriat Kapısında Aleviliğe benzer On İki İmamcı Şiiliği yaygınlaştırmıştır.
     
Tarikat Kapının batın ve zor öğretisini edinme ve Kırklar Meclisinden on kişinin bu kapıdaki görevlerinden dolayı “on makam” olarak tanımlanan Tarikat Kapı içindeki temel on ilke daha çok tekke ve dergâh kurumsalı içinde zahir bir dil ile belirlenmiştir. Bu amaçla hem Alevilik sırrı hem de bu öğretinin batın öğretisi bu kapı içinde sır olarak korunmuştur.
     
Tarikat Kapı öğretisi içinde yer alan ilmi alan kişi yalnız Aleviliğe geçmekle kalmaz tekke, dergah, devlet kurumlarında üst seviyede görev almak ve devleti yönetmeye kadar varılan oluşumu ve süreci kapsıyor.
     
Tarikat Kapının on ilkesinden her biri tıpkı Dört Kapıda olduğu gibi bu kapı içinde sırayla kademeli bir yapısı vardır. Her ilke kademesi aşıldıkça kişinin eğitim öğretim seviyesi yükselip Marifet Kapısına geçmeye hazır hale gelir.

Tarikat Kapı On Makamı

Makam; Pir’den el alıp tövbe etmektir
     
Tarikat Kapısında pir makamı Hz. Ali’nin Kırklar Meclisinde aldığı pirlik makamıyla başlar. Kırklar Meclisi de Tarikat Kapı yapılanması içinde olan ilk Alevi kurumsallaşmasıdır. Kırkların her biri tövbe edip Hz. Ali eli ile bellerine kemer bağlanarak (el, dil, bel bağlanması), kemerbest olup tövbe edip Hz. Ali’ye ikrar verip talip olmuşlar.
“Pir’den el alıp tövbe etmek” Aleviliğin talip, rehber, pir, mürşit inançsal ve manevi bağını ve bu amaçlı tüm öğretisini kapsıyor.

2. Makam; Mürit olmaktır
     

Tarikat Kapısında aralarında inançsal ve manevi bağ olan talip, rehber, pir, mürşit çarkında pir makamı üçüncü sırada olduğu için “mürit makamı” birinci sıradaki “pir makamıyla” ilişkili değildir. Mürit tanımı Aleviliğin iç esaslarında olmadığı için bu kavram tekke veya dergâhlara özgü bir tanımlamadır. Mürit kavramı tekke ve dergâhlarda talip makamın çok daha gerisinde kalır.
     

Dolaysıyla, birinci makam olan “Pir’den el alıp tövbe etmek” direk Alevilikten ve ilgili ocak yapısından söz ederken, ikinci makam olan “Mürit olmak” tekke ve dergâha yeni gelmiş, tekke veya dergâha bağlı çömez, öğrenci kişi veya kişilerden söz ediyor. Mevcut durum ve tarihsel bilgiler gösteriyor ki Tarikat Kapı içinde kurumlaşan Kırklar Meclisin iç esasları ve içe dönük görevleri talip, rehber, pir, mürşit olan Alevilik yapılanması içindeyken, Kırklar Meclisine bağlı olan diğer İslam kesimin hepsi ise Tarikat Kapısına göre “Mürit” olarak tanımlanıyordu. Böylece Şeriat Kapısından Tarikat Kapı yapılanması içinde olan tekke ve dergâhlara geçen kişinin ilk makamı müritliktir.
      Mürit ocak, tekke veya dergâhlara kabul edildiğinde bu kurumlarda görev alan bir halife, baba, mürebbi gibi alt devredeki bir eğitmene bağlı olarak eğitim alır. Daha sonra gösterdiği azim ve kararlığa göre kademe kademe Tarikat Kapı içinde yükselerek sırayla rehber, pir, mürşitte ikrar verip talip konumuna erişirdi. 

3. Makam; Saç, sakal kesmek (tıraş olmak) ve elbise değiştirmektir
   
İkinci kademeye yükselip kabul gören mürit, saç, sakal tıraşı yapılıp giysi değiştirerek tekke veya dergâha bir öğrenci konumunda kabul edilir. Bu kişi bu kademeden sonra tekke veya dergâh kurallarına göre yaşamaya başlardı.
     

Müslüman toplumun genel anlayışı, genelde sakal tıraşını uygun bulmaz. Tarikat Kapısında saç, sakal tıraşı olup elbise değiştirmek ilkesi Şeriat Kapısından Tarikat Kapısına geçmenin köklü bir değişime yöneldiğinin önemli bir yansımasıdır.
     
Kırklar Meclisin nurani ve kendine özgü bir yüz görünümü, farklı bir giyiniş tarzına sahip olduğu, ayrıca Alevi toplumun diğer toplumlardan farklı saç, sakal ve elbise fakları da bu ilke içinde değerlendirilir. 

4. Makam; Nefis savaşında mücahede etmek, olgunlaşmaktır, pişmektir
     
Tarikat Kapı öğretisi batın olduğu için dünyevi istekler ve arzular olan nefsani arzuları sınırlandıran ilim ile kişiyi eğitip olgunlaştırır. Kişi ne kadar nefsani arzularını sınırlayıp bu amaçlı irade ortaya koyarsa o kadar çok hamlıktan çıkıp has-laşarak pişer.
     
Pişme kavramı kişinin geçtiği zor koşulları ve bu koşullardan elde ettiği ilim, deneyim ve iradeyi ifade eder. Tarikat Kapı makamların en önemlisi, zor ve belirleyici olanı bu dördüncü ilkedir. Dördüncü ilke dünyevilik olan zahirden, Ahretlik olan batına geçişi ve ilgili değişim dönüşümü ifade edip kendi başına geniş kapsamlı bir ilme sahiptir.

5. Makam; Hizmet etmektir
     
Hizmet etmek bir “talip” tanımıdır. Talip tanımı Alevilik yoluna hizmet etmeyi esas alır. Rehber, pir, mürşit yola hizmette birer taliptir. Yola yani Tarikat Kapısına hizmet etmek aynı zamanda bir birliktelik ve eşitlik ilkesidir. Bu eşitlik ilkesi “talip” kavramıyla tanımlanmıştır. Dolayısıyla Tarikat Kapısına giriş “ikinci makamındaki müritlik” ile başlar “beşinci makamda talip” makamı ile devam eder.
     
Tarikat Kapının birinci ilkesi olan “bir pir’den el alıp tövbe etmek” ilkesi ile beşinci ilke olan “Hizmet Etmek” ilkesi birbiriyle direk ilişkilidir. Bu her iki ilke Aleviliğin musahip, talip, rehber, pir, mürşit edinme ve birbirine ikrar vererek yola hizmet etmeyi esas alır.
     

Kırklar Meclisin Velayet öncülüğünde Dört Kapı öğreti ve sistemi içinde Alevilik oluşumu ile kurumsallaşması da Hak, Muhammed, Ali yoluna hizmet etme amaçlıdır.

6. Makam; Havf yani korkudur
     
Tarikat Kapı öğretisi batin ve sır teşkil ettiği için kendi içinde barındırdığı on ilkede bu sırra göre şifrelenmiştir. Korku ilkesi Tarikat Kapı içeriğine göre bir intihamdan geçmekle ilgilidir. Bu ilkeden hemen sonra gelen “umut ilkesi” bu imtihanı başarıyla geçenlere umut vaat ettiğini açıklamakla birlikte Tarikat Kapının her ilkesi Dört Kapı sisteminde olduğu gibi kademeli olarak aşıldığını belirtir.
     
Korku insanı tehlikelere karşı uyaran ve tedbire sevk eden içsel bir dürtüdür. Korkuların en büyüğü kişinin yaptığı yanlışlıklardan dolayı Allah’tan korkup çekinmesi ve yapığı yanlıştan dönmesidir. Ancak insan çaba sarf ederek elde ettiklerini kaybetmekten de korktuğu zaman sahip olduğu şeyi önemser. Onu kaybetmemek için elinden gelenin en iyisini yapar.
     
Korkuyu yaşamak ya da yaşatmak için kişi çeşitli sınavlardan geçirilip kazandığı insani kazanımların önemini kendisine hatırlatılarak bu konuda alıştırmalar yapılır. Korku kişiyi yanlıştan men etmek ve doğruyu bulması konusunda uyarılmasıdır. Korku insanın yanında hiç kimse yokken Allah’ın kendi yanında olduğunu bilerek yanlış ve kötü amel yapmaktan çekinmek ve kendini yanlış ve kötülükten alıkoymaktır.

Makam; Umut etmektir
     Dünyada sahip olduklarından ve sahip olacaklarından vazgeçip bir yokluk âlemi ve ilim deryası olan Dört Kapı öğretisi ile arayış içinde bazı zor koşullardan inançla ve gayretle geçenlerin tek sermayesi umuttur. Çünkü inanç ve umut içinde olanlar ancak Dört Kapı öğretisi içinde yol kat edip amaçlanan menzile erişebilmişler. Bu amaçla inanç ve umut birbirine eşdeğer bir ilke ile Tarikat Kapı öğretisi içinde yer almış.
     Bu makam sonrası olan, sekizinci makamda elde edilen kazanımlarda bu umudu ayrıca güçlendirmiştir.

8. Makam; Hırka zenbil, makas, post, subha, ibrat (iğne), asa, kandil ve çıra (çerağ) sahibi olmak ve hidayete ermektir
     
Bu makam Dervişliğe terfi etme makamıdır. Uzun ve meşakkatli bir süreçten sonra elde edilen Dervişlik makamı ve ilgili kazanımların her birinin batin birçok farklı içeriği ve açıklaması vardır.
     
Örneğin Hırka; Dervişliğin ilmini ve rütbesini temsil ederken, Zembil; Dervişin heybesi, Post; Dervişin minberi, Subha; Dervişin her türlü dünyevi zaaflardan soyutlanmış olmasıdır. Asa; Dervişin Silahı, Kandil; Dervişe yol gösteren hak nuru, Hidayet; Dervişin dost doğru yola girmesi, doğru yol sürmesi ve doğru yol göstermek (eğitimci) gibi birçok anlam ve amacı kapsamaktadır. 

9. Makam; Sahib-makam sahib-cemiyet sahib-nasihat ve sahip-mâhabbet olmaktır
     
Dokuzuncu makam, rehber, pir, mürşit makamıdır. Dolayısıyla kişinin Tarikat Kapısında aldığı yol ve ulaştığı menzil ikinci makamda “müritlikle” başlar, beşinci makamda “talip” makamına erişilir, sekizinci makam “derviş” olunur, dokuzuncu makamda ise rehber, pir, mürşit makamına sahip olunur.
     

Tarikat Kapısının bu makamı kişinin aldığı eğitimde mezun olup toplum içinde rehber-pir-mürşit konumunda görev alıp toplum içinde talip ve muhip edinerek Alevi esaslarına göre toplumu irşat etmektir.

10. Makam; Aşk, şevk, sefa ve fakirliktir
     

Kişinin Tarikat Kapı öğretisi içinde aldığı eğitim, elde ettiği deneyim ve ulaştığı son menzilde aldığı görevi, üstlendiği sorumluluğu aşk ile şevk ile sefa ile fakirlik ile yürütür. Dolayısıyla, Tarikat Kapının her bir makamı disiplinli bir şekilde aşılırken, yoğun bir eğitimi kapsayacak şekilde, herhangi bir otoriteden söz etmeyerek bu ilkelerin sonunu "fakirlik" tanımıyla neticelendirir.

Sonuç

Tarikat Kapısına ait bu on ilke Tarikat Kapı öğretisini Alevi ocak, tekke ve dergâh kurumsalını ve içeriğini belirlediği gibi Tarikat Kapı ile Şeriat Kapı öğretisi arasındaki kademeli derin farkları da kısaca ortaya koyar. Bu farklar her iki kapıya özgü her iki kapı arasında ne kadar çok değişim dönüşüm sağlarsa o kadar etkili ve başarılı sonuç elde edilip bir kademeden diğerine geçilmiş olur. Aksi halde her iki kapı arasında kademeli bir öğreti farkı oluşmadığında her hangi yeni bir bilgi elde edilmemiş ve her hangi bir kademede aşılmamış olur.

       
Tamamen Alevilik-Bektaşiliğe özgü öğretisiyle yol kat edilen Tarikat Kapı ilmi ve irfanı sadece bu on ilkeyle bile çok derin bir öğretiyi açıklamış oluyor. Aynı öğreti içinde bulunan inanç, kültür, ibadet, ritüel, norm, sosyal yapı, idari, denetim, hukuk gibi sayısızca uygulama vardır. Ayrıca “Otuz Bin Söz” ile ifade edilen Kur’an ayetlerin Tarikat Kapı öğretisine yönelik olması gibi dinsel ve tarihsel bilgiler içeriyor.
     
Tarikat Kapı öğretisinin Hz. Ali’ye özgü Velayet öğretisi olması ve Kırklar Meclisin ilk etapta Tarikat Kapı öğretisi ve kurumsalı ile yapılanarak Aleviliğin başlangıcını yaratması açısından da çok önemlidir. Dolayısıyla, Tarikat Kapı öğretisi sadece on ilke ile sınırlı olmayıp bu öğreti bir yandan bireysel ve toplumsal kademe ve gelişimi içeriyor. Bir yandan Hz. Ali’ye özgü Velayet öğretisini ve Kırklar Meclisin konumunu, aldığı eğitim ve üstlendiği görevler hakkında bilgi içeriyor. Bir yandan da Alevi-Bektaşi öğretisini içeriyor.
     
Bu kapsamlı ve önemli öğreti yapısından dolayı Tarikat Kapı öğretisi Dört Kapının merkezi konumundadır. Dört Kapı öğretisini kurumsal olarak düzene koyup sosyal ve toplumsal düzeni sağlıyor. Tarikat Kapısı içinde yolunda gitmeyen bir durum Dört Kapı öğretisinin tamamına sirayet eder. Tarikat Kapısı öğretisi Alevilik-Bektaşilik öğretisi olduğuna göre Alevilik-Bektaşilikte yolunda gitmeyen nedenlerden dolayı günümüzde Dört Kapı öğretisi uygulanmıyor. Diğer bir deyişle Alevilik-Bektaşilik Dört Kapı öğretisinden koptuğu için Alevilik-Bektaşiliğe ait çoğu şey yolunda değil ve yolunda gitmiyor…