Türkoğuz Kılıçgedik yazdı: Dört Kapı Öğretisi-Ders 7- Marifet Kapı On Makamı ve Açıklaması

Türkoğuz Kılıçgedik yazdı:Dört Kapı Öğretisi-Tarikat Kapı On Makamı ve Öğretisi-Ders 6Haberi görüntüle

Alevi-Bektaşi öğretisinin önemli yazarlarından Türkoğuz Kılıçgedik, “Dört Kapı Öğretisi” serisinin 7. dersinde Marifet Kapısının on makamını ve bu kapının içsel dönüşümdeki rolünü detaylı bir şekilde ele aldı.Kılıçgedik’in yazısında vurguladığı üzere, Marifet Kapısı tamamen insanın batınî (iç) dünyasına, duygu, algı, sezi ve manevi gelişime odaklanan bir öğretidir. Bu kapı, zahirde “On Makam” ile açıklanmakla birlikte, asıl yapısı “hal âlemi” olarak nitelendirilen gizli ve derin bir içsel mekanizmaya dayanır. Marifet Kapısı, kişiyi Ariflik mertebesine ulaştıran, iç dünyayı arındıran ve bilgeliği geliştiren bir basamaklar zinciri olarak tanımlanıyor.


DÖRT KAPI ÖĞRETİSİ
Ders; 7.
Konu; Marifet Kapı On Makamı ve Açıklaması

Marifet Kapı öğretisi tamamen insanın batın iç dünyası olan duygu, algı, sezi gibi duygulara yönelik bir öğretidir. Marifet Kapının sır ve şifreli yapısı içinde zahir “On makamla” içeriği açıklanmaya çalışılmıştır. Manevi bir mekanizmaya sahip bu içsel yapı kelimelerle izah edilmediği için tarih içinde bu mekanizmaya “hal âlemi” denilmiştir. Hal âlemi, iç dünya (kalp-gönül) denilen içsel algı ve sezi gücü gelişmiş gizli ve derin anlama kavuşan fiiller içinde olan kişilere özgü bir edinim ve kazanımdır. Melek ve evliya tanımı içinde batın olan bu öğreti zahirde Ariflik kavramıyla açıklanıp insandaki gelişmiş içsel arınmayı, duruluğu ve bilgeliği ifade eder.

Marifet Kapının on makamı, içsel dönüşüm için birer basamak ve ilkedir.

Makam: Edepli olmak
Edep kelime kökeni Arapça kökenli olup tarih içinde farklı anlamlarda kullanılmış. Davet, iyi tutum, görgü, incelik, kibarlık, hayranlık, takdir, esas, kural, âyin, hüküm, şart, ahlâk, saygı, terbiye ve nezaket” gibi sayısızca gelişmiş iyi içerikli ifadeleri içeriyor. Edep kelimesi aynı zamanda adap kelimesi ile eş anlamda olup edep içerikli kural kaidelere beli bir disiplin içinde olan adapla ve gönülden uymayı esas alır.

Edep kavramı Ahiretlik bir tanım içinde anlam bulur. İnsanın gerçek anlamda Hak ve ilgili Hakikati batın içerikte kavrayıp içselleştirdiği ve bu gerçeğe göre davrandığı içsel ana bir duygu mekanizmasıdır. Edep kavramın Marifet Kapısının ilk makamı olması, bu kapı öğretisinin bu içsel ve batın duygu mekanizmasıyla doğru ve iyi şekilde işletilmesi amaçlar. Diğer bir deyişle Marifet Kapı öğretisi insanın batın iç dünyasıyla ilgilidir ve bu iç dünya daha çok edep kavramı temelleri üzerinden anlam bulup inşa ediliyor.

Makam; İlim
Marifet Kapı öğretisinde evrende görünen her şeyin bir dış yüzü birde batın olarak birçok iç yüzü vardır. Bu iç yüz Hakk’ın yaratığı hakikatte göredir. Dış yüz ise insanın gördüğü dünyevi yüzdür. Bir canlı varlık veya bir nesne dışarıdan insana nasıl görünürse görünsün özünde Hakk’ın yarattığı kendi hakikati vardır. Dolayısıyla Hakk’ın hakikati tek değişmez olan iken, insanın dünyevi olarak gördüğü veya yorumladığı bu tek hakikat karşısında hiçbir anlam ifade etmez.

Bu sebeple Marifet Kapı öğretisine sahip kişi evrendeki her şeyi Hakk’ın bu gerçeğiyle görüp her şeyde Hakk’ı merkez alır. Her şey Hakk’ın bir ürünü ise Hak her şeydedir. Bu durumda her şeyi görünen haliyle gören göz dünya gözü iken, Hakk’ı her şeyde gören gözde batın olan gönül gözüdür. Dünyevi göz görsele adaklı iken, gönül gözü gözleme ve içsel olana odaklı olarak gelişir. Dolayısıyla Marifet Kapı ilmi tamamen insanın batın içsel dünyası olan manevi, duygu, algı, sezi ve ilgili gözlem öğretisini kapsayarak insanın iç dünyasını öğretisel ve psikolojik olarak olumlu yönde gelişmesini sağlıyor.

Makam: Bencillik, kin ve garezden uzak olmak
Marifet Kapı öğretisine sahip kişi gönlünü Hakk’a vermiş. Hakk’ın hizmetinde olduğu sürece gönül gözü açıktır. Diğer bir deyişle gönül insanıdır. Her şeyi gönül gözüyle gördüğü için bencillik, kin ve garezden soyutlanır. Marifet Kapısında ulaşacağı son makamda insanları kazanma, onları Haksal gerçeğe göre eğitme uğraşısı içinde özverili davranışlar içindedir.

Makam: Perhizkârlık (aşırı istekleri sınırlamak)
Dört Kapı öğretisi kendi içindeki uyumu ve tutarlığı özüne uygun korumak için aşırı istekleri her kapı öğretisine göre sınırlandırır. Marifet Kapı öğretisinde ki sınırlanma içsel dürtü veya istekler olan duygulardır. Disiplinli bir iç dünya duygusuna sahip kişi duygularını kontrol edip iradeli davrandığı kadarıyla Marifet Kapı öğretisini yerine getirmede başarılı olur.

İç dünya ne kadar sınırlı söz, davranış ve eylemle ifade edilirse o kadar çok Hakk’a yakın olunur. Çünkü Hak ve ilgili hakikat daha çok içsel olandır ve insanın iç dünyasında saklıdır. Bu davranış şekli içe kapanma durumu olmayıp içsel kazanım ve deneyimleri koruma ve yerli yerinde kullanma iradesiyle ilgilidir.

Makam: Sabır ve kanaat
Her önemli kazanım ve değer sabır ve kanaatle elde edilir. Bir çiftçi toprağa bir veya birçok ürün (arpa, mısır, meyve ve bzr) ektiğinde önce verimli ve su alan bir toprağı seçer. Daha sonra en iyi şekilde toprağı işletip zamanı geldiğinde sulama, gübreleme, ilaçlama işlemlerini tamamlayıp uzun bir süre ürünün olgunlaşmasını sabır ve sükûnet içinde bekler. Bu aşamaların her birinde doğa, mevsim şartları, hava, ısı, su toprak sentezi gibi temel esaslar içinde elde edinilen ürünün miktarı ne olursa olsun çiftçi kanaat gösterme durumunda kalır.

Benzer şekilde Dört Kapı ve ilgili Marifet Kapı öğreti aşamaların her biri kişinin olumlu yönde gelişimi için verimli birer ilke ve kademe seçimidir. Bu ilke ve kademeler uzun bir süreci, farklı bir öğretiyi ve bu öğretinin bağlandığı temel kaynakları ifade eder. Kişinin bu yolda ortaya koyduğu kararlılık, emek, azim, sabır ve temel kaynakların verdiği karşılık ne olursa olsun kişinin gelişimine olumlu etki yapması açısından kanaatkâr olmayı gerektirir. Dolayısıyla bu uzun süreç içimde elde edinilen sabır ve kanaatkârlık bile kendi başına bir insani değer ve kazanım olarak insana ve topluma yansır. 

Makam: Hayâ
Marifet Kapının diğer ilkeleri gibi içsel bir duygu olan hayâ, nefsin kötü istem ve davranışlardan rahatsızlık duyarak bu fiilleri terk etmeye odaklanıp kişi bu anlamda kendini dizginlemeyi bilmelidir. Kötü, istenmeyen bir söz davranış veya eylem yaptığında utanma duygusunu içten his ettiğinde bu his dış davranışına yansıyacak şekilde dışardan bile görünür olmaya vesile olma durumu içinde saf olmaktır.

Aynı şekilde görev sayılan yapılması zorunlu olan olumlu veya yararlı bir işi yapma yetenek ve zamana sahip olduğu halde bu görev ve sorumluğu aksatma durumundan utanç duyma davranışı içinde olmaktır. Bu amaçlı saf bir kişilik içinde gayret göstermektir. Marifet Kapı öğretisi Hakk’ı kendi kalbinde tutma öğretisine sahip olduğu için Hakk’ın kendi yanında olduğunu bilerek yanlış ve kötü amel yapmaktan çekinmek ve kendini yanlış ve kötülükten alıkoymaktır.

Makam: Cömertlik
Gönlü, kapısı, eli, sofrası, ilmi, dili, hulku, lütfu, keremi, seha’sı, Hak yolu, gözü, kulağı, alnı, kademi, yakını, maddi ve manevi her özeliği insanlara ve tüm canlılara açık olmalıdır. Maddi yardıma ihtiyacı olana kendi maddi gücüne göre yardım edilmeli. Fiziksel gücü küveti yerinde olmayanlara bu amaçlı yardım ederek korunmasını sağlamak. Manevi desteğe ihtiyacı olana manevi anlamda yardım etmek. Emanete sahip çıkmak; sahibine veya yerine ulaşmasını sağlamak.
Ahlaki değerlerine bağlı, yaşamı boyunca dürüst ve yürekli davranıp bunu yaşam gayesi haline getirmek, verdiği sözü tutup yerine getirerek, sözünün eri, güvenilir kimse olmaktır. Toplumsal norm ve değerlere uygun, mana değeri yüksek olan söz, davranış ve eylem sanatını icra etmesini iyi bilmek, açık yürekli masumane davranış içinde olmaktır.

Makam: Hoşgörü
Hoşgörü kelime anlamıyla aynı içerikte olan kişinin kendisininkilerle çelişse bile, başkalarının düşünce ve kanılarını özgürce dile getirmelerinden rahatsız olmama, onların geçerliliklerine karşı tepki göstermeme durumu ve tutumu içinde olmak. Kendine aykırı gelse de her şeyi anlayışla karşılayarak olabildiğince hoş görme davranışı içinde olmaktır. Kişinin kendinden farklı düşünen inanç ve davranışlarda bulunan kişilere karşı saygılı, sevecen ve katlanılır olma halidir.

Makam: Kendi özünü bilmek
Marifet Kapı öğretisine göre “kendi özünü bilmek” kişinin kendi benliğini, “kendi manevi varlığını” bilmesi. Kendi varlığın “aslını kuran temel özelliği” bilmesi. Kendi “ana öğesini” bilmesi gibi bilinmesi gereken derin özelikler akla gelir. Marifet Kapı öğretisinde bu özelikler daha çok içsel duyular olarak tanımlandığına göre kişinin kendini bilmesi yine batın iç dünya ve ilgili hal içinde olma durumu ile ilgilidir.

Birçok Alevi-Bektaşi uluları bu ilkeye daha derin bir anlam yükleyerek “Kendini bilen Hakk’ı bilir” şeklinde özetlemişler. Hakk’ın insandaki varlığı insanın ruhu ile ilgili varlığıdır. İnsandaki batin iç dünyası dünyevi olan her şeyden soyutlanıp Ahiretlik olan ruh özeliği ve âlemi etkisi altına girmişse kişi kendindeki ruhu bilmiş ve dolayısıyla ruhu bildiği içinde Hakk’ı kendi içinde bulmuştur.

Tarih içinde ruha “can” denilmiş. İnsana can veren Hakk’a ait ruh olduğuna göre ruh Hakk’ın insandaki tezahürüdür. Dört Kapı öğretisinin amacı da insanda mevcut olan Hakk’a ait ruhu (canı) bulmak, ruhu bilmek ve ruhu yücelterek Hakk’a kavuşmaktır. “Kişinin özü kişinin benliği içinde manevi aslı ve ana öğresi ile mevcut olan ruhtur.” Dolayısıyla kendi özü olan ruhunu bilen ve tanıyan Hakk’ı bilip tanımış olur.

Makam: Ariflik
Marifet Kapı öğretisini sır ve şifreli olarak özetleyen on makam zahiri kelimelerle belirlenip ilke edinmiş. Ancak asıl ilkeler Batın iç dünya ve Ahiret gerçeğine göre çok daha farklıdır. Örneğin kendi özünü bilmek nasıl insanda ölümsüz olan ruh ile ilgiliyse Ariflik gerçeği ise Ahiretlik olan Melek ve Evliyalıkla ilgilidir. Bir insanın Melek veya Evliya olması beden yani fiziksel görünüşü ile olmayabilir. Ancak batın iç dünya dediğimiz eğitilip gelişmiş içsel duygu ve algılarla çok kolaylıkla olabilir.

Bundan dolayı Arif kişi su gibi hem “arı” hem de “duru” olma şartı konulmuştur. Diğer bir deyişle Arif kişi su gibi hem kendisi temiz olur, hem de su gibi bir başkasını temizler. Batın veya Ahiretlik âlemde ise Melek ve Evliyalar ancak bu özeliklere sahiptir. Bu amaçla Ariflik Marifet Kapı öğretisinin eğitimci kişiliği olmakla beraber Hakk’ın hizmetinde bir Melek ve Evliya konumun da Ahiretlik ve Batın bir hal ve sır sahibidir.

Sonuç olarak; Marifet Kapı öğretisinin bu on ilkeleri Şeriat ve Tarikat Kapı öğretisi içinde gerçek anlamda içselleşme ve uygulama olasılığına sahip olmadığı için ayrıca Marifet Kapı öğretisine ihtiyaç duyulmuştur. Bu ilkeler insanın iç dünyasına göre değerlendirilerek insanın iç dünyası Marifet Kapı öğretisi ve ilgili ilimi ile eğitilip gelişmesini açıklamaya çalışmıştır.

Şeriat Kapı öğretisi olan Müslümanlık ve Tarikat Kapı öğretisi olan Alevilik-Bektaşilik ibadet, ritüel, norm, sosyal yapı, idari, denetim, hukuk gibi tüm uygulamalar toplumun inanç, kültür ve ilgili sosyal yapısı içinde yürütülür. Ancak Marifet Kapı öğretisi olan Ariflik tamamen batın iç dünya dediğimiz içsel duygu, sezi ve algılarla yürütüldüğü için toplumsal ve inançsal uygulamalar olan ibadet, ritüel, norm, sosyal yapı, idari, denetim, hukuk gibi dış oluşumlarla ve görünür uygulamalarla yürütülmez. Ancak batın iç dünya olan içsel duyular olan hal âlemi içinde ve ilgili Ahiretlik esaslar olan uygulamalarla yürütülür.