CEVHER OLUŞTURAN SÜREÇLER

18 Temmuz 2026, Cumartesi 18:45

A+
A-

Değerli arkadaşlar, cevher ; kayaçlar içinde bulunan ve insan tarafından çeşitli araç gereç vb. yapımında kullanılan mineral ve elementlerdir.

Bu cevherlerin yerkabuğunda bulunma oranı ise birkaç “ppb” den ( ppb: milyarda ki oranı gösterir) gram veya kg seviyesinde olabilmektedir. Mesela altın genellikle yerkabuğunun her yerinde ortalama bulunma oranı “ppb” seviyesinde iken, demir elementi ortalaması yüzde seviyesindedir.

Ufak bir açıklama; bir yerde diyelim ki bulunan altın oranı “ppb “ olarak 10 ( on ) olsun. Bunu grama çevirmek istersek bin tonda 10 gram veya bir tonda ise 0.010 gram olacaktır.

Pek çok defa değişik yazılarım da yer kabuğunda bulunan elementlerin ( mineraller) ortalama değerlerini yazmıştım ( bu değere klark denir)

Bu değerler bazen çok küçüktür ancak dünyanın büyüklüğünü düşünerek değerlendirmek gerekir. Elbette günümüzde sadece yüzey veya yakın derinliklerden maden ( cevher) çıkarabiliyoruz ,elbette altın gibi çok değerli olduğu zaman ciddi derinlere ulaşılmıştır.

Cevherler çeşitli sebeplerle bir araya gelerek maden yatağı oluştururlar ( buna zenginleşme denir)

Fakat bu birikimin toplam miktarı yeterli büyüklükte değilse ( bu değere “Rezerv “ denir) veya o cevherin ederi düşükse işletilmesi mümkün olmaz.

Hem “Rezervin“ hem de “Tenör” sayısının yüksek olması arzu edilendir ancak bazen tenör yüksek iken rezerv düşük olabilir…

Altın da zenginleşme oranı 1.200 dür.Bunun anlamı yer kabuğundaki ortalama bulunma oranının bin iki yüz defa daha fazla bulunması demektir. Bu oran bazı elementlerde çok daha yüksek olabilir ( örnek ; kalay ve kurşun)

Zenginleşme faktörleri çok farklı olduğundan bir tanesini dikkate almak çoğu zaman geçerli olmayacaktır.Fakat zenginleşme faktörlerini bilmek arama tarama için son derece kritiktir.

Bir element veya mineral yer kabuğunda ne kadar bolsa o kadar kolay zenginleşmeye uğrar. Örnek olarak “demir” ve minerallerini verebiliriz. Ancak bu durumda genellikle bu madeni ( cevheri) çıkarmak için gereken minimum bulunma miktarı ( rezerv ve tenörü) anormal derecede büyür. Bu örnekte ise rantabl olarak çıkarılma zenginleşmesi %4 civarında iken %40 en az seviyesine ulaşır…Bunun en büyük sebebi bir maden ne kadar bolsa fiyatı ( ederi) düşer ( normalde yer kabuğunda %4 civarında bulunur fakat rantabl çıkarma oranı on misli yüksekliği gerektiriyor)

İşte bu nedenlerle madenlerin ( mineraller) bulunma oranlarına göre çeşitli tasnifler yapılmıştır.Bir tasnif şekli ise bulunma miktarı gözetilerek yapılmıştır.Şayet bir analiz raporunu okursak bulunanlar önce MAJOR ELEMENTLER ( mineraller) , MİNÖR ELEMENTLER VE İZ ELEMENTLERİ diye ayrıma tabi tutulduğunu görürüz.

Çok kolayca anlaşılacağı üzere “Major elementler” en bol bulunanlardır , hatırlarsak dünyada en çok bulunan element “Oksijendir” onu “Silisyum” takip eder.Alüminyum,demir vb. Bunlar çok bulunanlardır.

Minör elementler ise yüzde olarak belirtilmez genelde binde ile belirtilir ancak bütün dünyayı düşünürsek bu element veya mineralinde hiç de az olmadığını anlayabiliriz…

İz Elementleri ise ya “ppm “ ya da “ppb” ile gösterilir.Birincisi milyonda olan oranıdır diğeri ise milyarda olan oranı.Milyonda olanın oranını pratik olarak yazarsak ; tonda ne kadar o element in gram olarak miktarını gösterir,misal olarak bir yerde bir madenden 3 ppm varsa bu ortalama olarak o arama bölgesinde bir tonda 3 gram çıkarabiliriz demektir.

İz elementleri özellikle yer kabuğunda çok az miktarda bulunur, bunun en önemli sebebi ise bu elementlerin güneş sistemi dışından gelmesidir. Bu olayı doğru anlamak için şu bilgiyi iyi anlamamız gerekir ; Güneşimiz ilk element olan “Hidrojen” i ve ardından da “ en son “demir” elementini fizyon ile oluşturur ancakn “ kobalt” elementi ve onun daha fazla elektrona sahip olan “Altın, Platin, Uranyum, Toryum, Gümüş, Tantalum, Bakır, Molibden, civa vb” onlarca element dünyaya ve güneş sistemine çok çok uzaklardan gelir…Peki bunların kaynağı nedir? Uzayda her güneş ( yıldız) aynı zamanda element üreticidir. Fakat yazdığımız gibi sadece kobalta kadar üretebilir çünkü gerekli olan sıcaklığı yeterli gelmez. Bu durumda daha sıcak göksel olaylara bakmak gerekiyor. İlki patlayan yıldızlardır, bu esnada muazzam sıcaklık çıkar ve yeni elementler oluşur. Bunlara “NOVA” diyoruz birde bu patlamadan daha şiddetli olanı vardır ki bunlara “SÜPER NOVA” diyoruz…İşte diğer elementler bu şekilde oluşur ve inanılmaz süratle evrene yayılırlar,bunların bir kısmı dünyaya ulaşır ve birikir.Bu birikmenin milyarlarca yıldır sürdüğünü hatırda tutmak gerekir.

Ancak burada yazılanlar henüz son söz değildir , ileride bambaşka bazı verilerle karşılaşabiliriz.Bilim insanları sürekli olarak doğayı araştırmakta ve yeni bilgi oluşturmaktadır.

Netice olarak diyebiliriz ki, cevher oluşma süreci çok karmaşıktır ve tek bir olgu ile açıklanamaz.

Bu olguları sıralamaya çalışalım ;

A-) Bu cevherler magmadan,kayaçlardan,okyanuslardan özütlenerek birikir.

B-) Cevher bileşenlerinin kaynak bölgesinden çökelim ( birikim) yerine taşınması genellikle su ile olur ( ancak tek sebep değildir rüzgar,deprem gibi diğer etkenlerde vardır)

C-) Belirli yerlerde belli kurallarla bu bileşenlerin yerleşmesi ( diyelim ki bir nehirde çağlayan nın kazanında birikmesi ve ağır olanların daha dibe yerleşmesi)

Bilim insanları bu cevher oluşturan süreçleri alttaki şekilde tasnif etmişlerdir;

1-) Ortomagmatik süreçler sonucu

2-) Sedimanter süreçler sonucu

3-) Metamorfik süreçler sonucu

4-) Hidrotermal süreçler sonucu

Fakat bu süreçler yukarıda yazıldığı kadar sade olmaz.Bu süreçlerin çeşitli kombinasyonları olabilir.

SEÇİLMİŞ BAZI CEVHER OLUŞTURAN ELEMENTLERİN YER KABUĞU VE KAYA TİPLERİNE GÖRE İLE DENİZ SUYUNDA BULUNMA ORANLARI AŞAĞIYA LİSTE HALİNDE GÖSTERİLMİŞTİR.

ELEMENT Y.KABUĞU GRANİT DİYABAZ( Bazalt) ŞEYL DENİZ SUYU

————— ————— ———— —————— ———— —————

Al 82.300 74.300 79.400 80.000 0.003

Fe 50.000 13.700 76.600 47.200 0.003

Ti 4.400 1.500 9.400 4.600 0.001

Mn 950 195 1.280 850 0.002

S 260 58 123 2.240 900

C 200 200 100 1.000 28

V 135 17 264 130 0.0022

Cr 100 20 114 90 0.003

Ni 75 1 76 68 0.0005

Zn 70 45 86 95 0.003