DUMANLI KUVARS VE AMETİST ÜZERİNE İKİ

Değerli arkadaşlar birinci bölümde dumanlı ve ametist kuvarsının özelliklerinden bahsetmiştik.Bu bölümde ise bu kuvars çeşitlerinin nasıl oluştuğu ve nerelerde (hangi yapılarda )oluştuğu üzerinde durulacaktır.Bu yazıda bu minerallerin Türkiye’nin neresinde bulunduğu konusu (bilinenler hariç) sizlerin çözmesi gereken sorudur.

Son cümleme çok itiraz geleceğini biliyorum ne yazık ki en aydın geçinemiz bile iş okumaya gelince suratı ekşiyor! Okumadan beyin muhakeme gücünü yükseltemez,sadece konuşarak bilgi gerçek “bilgi “ haline gelemez.Konuşmak insanlığın en önemli ancak ilk buluşlarındandır yazmak ve okumak ise onbinlerce yıl sonra ki en büyük buluştur.Okumak sadece bir tekerleme konusu değildir diyerek devam ediyoruz temenni ederim yararı olur.

DUMANLI KUVARS VE AMETİST OLUŞUMU:

Gerek ametist gerekse dumanlı kuvarsın renk pigmentlerinin oluşması,meydana geldiği çözeltilerde uygun kimyasal ve fiziksel ortamın bir arada bulunması sonucu olur.Renk pigmentlerini oluşturan kimyasal bileşiklerin o çözeltide olması zorunlu olduğu gibi aynı zamanda uygun fiziksel koşullar altında kristalleşmesi zorunludur.Sıcaklık muhtemelen fiziksel şartların en önemli unsurudur. 

DUMANLI ve ametistlerin oluşum biçimleri “6” grup altında toparlanabilir.Altıncı yani sonuncu hariç olmak üzere sıralama azalan basınç ve sıcaklık koşullarındadır.

1-) DERİN MAGMA KAYAÇLARI BOŞLUKLARINDA OLUŞANLAR

Birinci bölümde ki kuvars oluşumları derinlikte mağmatik kayaçlar da  oluşurlar.En sık görüleni de “pegmatik” lerde oluşanlar bu gruba girerler.Kısacası derinlikte oluşan pematiklerde dumanlı kuvarslar özellikle “druzi “ li boşluklarda bulunur.Ancak ametistlerden farklı olarak sadece boşluklarda değil pegmatik gövde üzerinde de oluşurlar.Oysa ametistler sadece boşluklarda oluşur(bu oluşum için geçerlidir)ve bu fark önemlidir bu nedenle de bu oluşum ortamında daima dumanlı kuvarslar ametistten daha fazla bulunurlar.

Her iki mineralin oluşabilmesi için sıvı çözelti içinde “karbon dioksit)ve diğer mineral yapıcıların birlikte bulunması gereklidir.Unutmayalım ki kuvars çeşitleri bütün mineral oluşumları içinde en son oluşan gruptur(kalsit mineralini burada saymadan)bu durumun pratik sonucu olarak en dış katmanda daima kuvars bulunur(aslında kalsitte).

DUMANLI kuvars şu pegmatiklerde bulunur; a-)Potasyumlu feldispat içeren pegmatiklerde. b-) Beril içeren pegmatiklerde  c-) turmalin ve lepidolit mika içeren pegmatiklerde. d-)Lityum-flor-mangan-fosfat içeren pegmatiklerde. e-)Kasiterit ve turmalin içeren pegmatiklerde. f-)Radyoaktif mineral içeren (Ch,Tn,U,nadir toprak mineralleri) pegmatiklerde.

Ametist ise;dumanlı kuvarsa göre pegmatiklerde daha az bulunur.Ayrıca ametistler pegmatiklerin gövdesinde bulunmaz ancak sadece ve sadece boşluklarda bulunur.Fakat burada önemli bir nokta var,”druzi” ihtiva eden boşluklar sadece pegmatik yataklarda bulunmaz benzeri boşluk olan ve druzi içeren yerlerde ve granit boşluklarında da bulunurlar.

2-)GRANİT VE PEGMATİKLERLE YAKIN İLİŞKİLİ HİDROTERMAL DAMARLARUNDA

Bu damarlarda kuvars çeşidi,damarlar olarak asidik magma sıvısının en son oluşum ürünü olarak bu yazılan ortamlarda da bulunabilir.Nadiren de ametist ve dumanlı kuvars bu ortamlarda bulunabilir fakat yaygın değildir.

3-)ALP TİPİ DAMARLARDA 

Alp tipi damardan kasıt; bu tip yataklar ilk defa Avrupa Alp Dağlarında bulunduğu için bu ad verilmiştir.Buralarda bulunan kuvars kalitesi çok yüksek olur.Alp tipi yataklar sadece Alp lerde bulunmaz.Benzeri  özellik gösteren Himalayalar veya bizdeki dağlarda da bulunabilir.Bu oluşumun farklılığı da şudur; meydana gelen boşluklar (cep,boşluk,damar,in,vb.)tektonik kıvrılma sonucu oluşmuştur bunun sonucu olarak da boşluğun diğer yanları ana kayaç tarafından çevrilmiştir.Bu tip yatakları “mioratik,jeotlar,pegmatik ceplerde diğer boşluklardan ayırt etmek için isimlendirilmiştir.

Bu oluşumlarda kuvarslar kayaçlar içinde ki sıvıların süzülmesi  sonucu oluşur.Fakat bu sıvılar sıcak olmak zorundadır.Ayrıca bileşenleri içinde mutlaka “karbon dioksit” bulunmalıdır.

Alp tipi oluşumlarda dumanlı kuvars bol bulunur fakat ametist çeşidi de seyrek değildir.

DUMANLI kuvarslar özellikle bu oluşum çeşidinde “adularya,gnays biotit,granit ve diğer asidik “kayaçlarda bulunurlar.

Tortul kökenli şist ve bazik yapıda ki mağmatik kayaçlarda ise kuvarslar daima renksizdir.

DUMANLI kuvarsın en önemli birlikte bulunduğu mineralller şunlardır;  a-kuvarstan önce veya kuvarsla birlikte oluşmuş olan “adularya “minerali

 b- dumanlı kuvars oluştuktan sonra oluşan “floritli kırmızı kalsit,zeolit ve klorit mineralleri.

Çok önemli bir nokta da şudur; yapılan araştırmalarda dumanlı kuvarsların dağın yüksekliğine bağlı olarak renginin değiştiği anlaşılmıştır.Bu durum aşağıda gösterilmiştir:

       1.400 metre yüksekliğe kadar.                   Kuvars renksiz

        1.500 metre yüksekliğe kadar.                  Kahverengi fark edilir

         1.800  metre yüksekliğe kadar.                 belirgin K,rengi

         2.300  metre yüksekliğe kadar.                  tipik dumanlı kuvars

          2.900  metre yüksekliğe kadar.                  Koyu renkli (morion)kuvars

Kimi araştırmacılar yükseklikle  renk artışının sebebi olarak radyasyonu söylerken en mantıklı açıklamanın ise “sıcaklığın” belirleyici olduğunu kabul ederler(bu durum ilk akla gelen gibi değildir, durum biraz daha karışıktır o nedenle açıklama yapılmayacaktır)

Alp tipi oluşumlarda her zaman ametist kuvarsa demir mineralleri eşlik eder en çok da “limonit “minerali.Diğer eşlik eden mineraller ise; ankerit,siderit,klorit” mineralleridir.

4-) CEVHER  DAMARLARINDA 

Cevher damarından kasıt şudur;içinde metalik maden bulunan damar anlatılmak istenir.Önemli nokta ise bu yataklarda NADİREN ametist bulunmaz.Kısacası en çok bu tip yataklarda ametist kuvars ını  bulabiliriz.Mesela,alttan yükselen termal sıvılar mağmatik kayaç ve tortul kayaç içindeki gümüş damarlarında ametist sıkça görünür.Yine benzeri şekilde kurşun-gümüş damarlarında da bulunur.Ayrıca derinlikte oluşmuş metalli tortullarda da bulunmuştur.Bu tip yataklarda ametist “karbonatlar,sülfürler,barit,florit “ benzeri minerallerle birlikte bulunurlar.

Dumanlı kuvars ise; şayet “kasiterit “minerali varsa oluşur.

5-)MAGMA KAYAÇLARINDA Kİ “AMİLDALOİDAL “ BOŞLUKLARDA

Ametist kuvarsının asli bulunma yeri yanardağlardır.Başlıkta geçen “amildaloidal”deyimi ise İtalya’daki bir kaynaktan isim almıştır bu jeolojik terimin ifadesi şudur;püskürür kayaçlar içindeki gazların etkisi ile oluşmuş boşluklarının “ametist kuvars,kalsit,klıorit,vb.”mineraller tarafından doldurulduğunu anlatır.Burada önemli olan husus da şudur; ametist kuvarsı tarafından bu boşluk doldurulmadan önce mutlaka akik  ve kalsedon kuvarsları oluşur.En son olarak“datolit,prehnit,pektolit,apophyllit,zeolit,ve kalsit “ oluşur.Bunların bir kısmı soğuyan lavlar gaz boşluklarında oluşurken diğerleri çok sonraları yani yakın zamanda  patlayan yanardağın lav akıntılarından süzülmesi sonucu oluşmuştur.Ametistler bu tür yerlerde ki boşluklarda ve jeot larda bol olarak bulunur fakat dumanlı kuvars nadiren bulunur.Arkadaşlar bu bölüm önemli ancak biraz karışık yazılmış benim yorumum şu şekilde; birincisi bu jeolojik ortamlar ametist bulmak için birinci öncelikli olmalıdır.İkincisi bir eski yanardağ püskürmesi sonucu oluşan ametistler var bunlar genellikle kalsit ve klorit ile birlikte bulunuyor fakat bu birinci püskürmede ilk oluşanlar ise Akik ve kalsedon oluşuyor bu nedenle üstte ametist var altta ise akik ve kalsedon ama geçmiş tarihi zaman içinde insanlar daha değerli olduğunu düşünüp ametistleri almış ve bitirmiş olabilirler.Yakın zamanda püsküren yanardağ (mesela Ağrı dağı ve Kula yanardağı)lavları neticesinde özellikle zeolit ler içinde ametist aranmalıdır.

6-)MUHTELİF DURUMLARDA BULUNANLAR

Magmatik kayaçlar ile hiçbir genetik (oluşum açısından benzerlik anlamında) bağlantısı olmayan yani normalde kuvars oluşumunun olmaması gereken kayaçlarda (kalkerli kayaçlar,kum taşları,kuvarsitler) bazen veya nadiren kuvars çeşitleri bulunabilmektedir.Bu garip durumun açıklaması ise şöyle yapılmaktadır ; bu kuvarsların orta derece sıcaklıkta ki sıvılar tarafından oluşturulduğu kabul edilir.Ametist kuvarsı ise ancak özel durumlarda oluşabilir.mesela Amerika Yellowstone Parkında zamanla agat haline gelmiş eski ağaçların silisleşmesi ve meteorit kökenli soğuk sıvılar sonucu oluşturulduğu kabul edilir.

NOT : Devam edecek