EMERALD,ZÜMRÜT 3

EMERALD (ZÜMRÜT) TAŞI ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Değerli arkadaşlar, zümrüt taşı ile ilgili yazının üçüncü bölümündeyiz, bu bölümde de bilinen bilgileri es geçip az bilinen veya ancak akademisyenlerin bildiği ve genellikle dünyada bu konularda uzun yılların birikimi ve çıkarma, bulma pratiğini yaşamış olan ülkelerin yazarlarının yazılarını yorumlayarak buradan ülkemiz için çıkarımlarda bulunmaya çalışacağız.

Bu durumda yazı biraz düzenini bozacak biraz da eklektik bir yazıya dönecek. Ayrıca kesin olan bilgiler yardımı ile akıl yürütme ile çok açık yazılmayan işimize yarayacak bilgileri ortaya koymaya çalışacağız. Bu nedenle özellikle pratikte bu konularda çalışmış veya bilgi edinmiş arkadaşları yazıya katkı vermeye davet ediyorum. Bu yazıların en önemli sebebi bahsi geçen değerli taşın(ların)bulunarak hepimizin yaşantısını yükseltmektir. Bu duygularla devam edelim.

Yeni yazılmış bir yazıyı yazmadan önce bazı önemli bilgileri tekrarlayalım;  amacımız zümrüt mineralinin bulunması, çıkarılması ve işlenmesi ile satışı konuları ilgi alanımız içinde değil.

Bilinen bazı basit fakat etkili kurallar vardır. Gerçeği görmek için sadeleştir ve basite indirge! Şayet bilgi ormanına dalarsan içinde kalır çıkış bulamazsın. Çoğu zaman karmaşık görünen bilgi yığını temel basit gerçeklerin eklenmesi ile ilk bakışta çözülmesi imkansız bilgi ağını,uygun yerinden yakalarsanız adım adım çözüme gidilebilir. Bilginin çok öğrenilmesi çözümün garantisi değildir temel bilgileri ve bunları kullanma yöntemi çok daha önemli olduğunu kabul etmemiz gerektiğini düşünüyorum. Bazı örnekler vererek devam edelim; turmalin bir bor silikatidir. Bakın basit bir cümle! Ancak içinde asılıp çıkarmamız gereken düğümün ucu bulunuyor. Turmalin bulmak için arama yaptığımız yerde şayet  "bor " elementi ve mineralleri yoksa boşuna zamanımızı harcarız. Bu durumda öncelikle "bor ve mineralleri " hakkında bilgi edinmemiz gerekecektir. Edinelim, görüyoruz ki bor öyle bol bulunan element değil,elementi az olunca elbette mineralleri de ender olacaktır. Peki ne kadar endermiş bakalım  (bor bir tonda 10 ppm kadar bulunur.Bu dünya ortalamasıdır ve çok düşük oranı gösterir ). Unutmayalım daima yer kabuğunda ki bulunma oranlarına bakıyoruz (yani dünyanın tümündeki oranı ve mevrendeki oranı ile ilgilenmiyoruz.Çünkü aradığımız mineraller daima yer kabuğundan çıkarıyoruz (en fazla 4-5 km derinlik ancak bu altın gibi yüksek ederi olanda bu maliyete değebilir. Normalde amatör maden ve değerli taş arayıcıları maddi imkanları kısıtlı olduğu için 50 m derinliğe bile ulaşamaz bu durumda yine bazı temel bilgileri doğru kullanmak gerekiyor.Bu nedenle yazılarımda hep aynı bilgileri tekrar ediyorum; mineralleri kaynağında arayalım yani "pegmatiklerde, skarnlarda, lamroitlerde, dayklarda "

Bu yataklarla ilgili internet de bilgiler mevcut,doğru aranırsa herkes bulabilir. Özellikle aradığınız mineralin uluslararası adını yazıp sonuna "pdf" eklerseniz türkçe ve yabancı dilde yazılı makalelere erişirsiniz. Her "taşcı" arkadaş yöresinin yapısını hazır bilgilerden bulmak zorundadır bunları yine internetten arayıp bulabilirsiniz özellikle haritalara bakın. Üniversitelerce tespit edilmemiş yeni dayk, pegmatit vb.bulabilirseniz elbette çok daha iyi. Konumuz turmalin idi bu taşın çeşitleri ve hangi ortamda oluştuğu ile birlikte oluştuğu mineralleri (bazılarına 'gösterge minerali 'denir bunlar çok bulunan mineral veya kayaç olduğu için arazide kolaylıkla bulunabilir. Örneğimizde turmalin için ;öncelikle yöremizde bor varmı öğrenmemiz gerekiyor (Türkiye bor zenginidir, biz bor minerali aramıyoruz amacımız turmalin elde edecek kadar oranda bölgemizde var mı onu araştırıyoruz kısacası yüksek oran gerekmiyor.) turmalin granitlerde bulunur yani "asidik kayaçlarda" gidip de mafik yerde aramayalım! Turmalinin en bol bulunan çeşidi siyah olanıdır eğer bir bölgede hiç siyah (şörl denir) turmalin yoksa  (var olan turmalinin %90 şörl dür) boşuna aramayalım. Geçelim asıl konumuza; zümrüt arıyoruz. Biliyoruz ki zümrüt çok nadir bulunur önce neden nadir!  onu kavrayalım. Birincisi "beril" minerali çok nadirdir ve "berilyum "elementi ile ancak beril minerali oluşur. Peki berilyum yer kabuğunda ne kadar oranda bulunuyor? Şöyle yazayım bor elementi gibi (ppm olarak 2-5 gibi)i. Fakat bu bazı gerçekleri anlarsak önemli değildir mesela bor elementi suda erir bu da bor minerallerinin neden göl ve deniz çökellerinde biriktiğini açıklar, kısacası yatağında birikerek yüksek oranlarda bulunur. Benzeri şekilde berilyumun beril olarak yoğunlaştığı yataklar mevcuttur. Bunları yukarıda yazmıştık, burada basit gibi görünen konuyada girelim beril mineral olarak bulunur yani kendi adıyla da ayrı bir mineral vardır yine aynı özelliklere haizdir ancak değerli taş değildir yeterli miktarda varsa maden olarak çıkarılır ve "berilyum "elde edilir berilyum alüminyumdan daha hafif ancak 200 misli de pahalıdır nükleer enerji dahil çok kritik yerlerde kullanılır (jiroskop yapımı, alaşımlarda, uzay teknolojisinde, bilgisayarlarda).

İkinci sebeb de zümrüte rengini veren krom elementinin yer kabuğunda demir alüminyum gibi bol bulunmamasıdır kısacası krom da biraz nadir elementtir dolayısı ile krom mineralleri de nadirdir daha da önemlisi bu element magma içinden ayrışması fazla özeldir. Bir hatırlatma; tüm aradığımız mineraller neticede lav halindeki magma içinde bulunur ve magma bir eriyiktir (sıvıdır ayrıca gazlarda bulunur) fakat sıcaklığı da çok yüksektir (yaklaşık 1.200 derece) fakat bu kadar derinde hesaba katılması gereken bir faktörde basınçtır. Basıncın garip etkileri vardır şöyle özetleyebiliriz , deniz seviyesi basıncında ki sıcaklıklardaki etki ile kıyas kabul etmez. Benzeri sıcaklıkta erimeyen maddeler bu basınçta erir veya  sıvılar ile gazların etkinliği değişir. Bu kısmı fazla eşmeyelim sonuca bakıyoruz. Krom  "Bowen  oluşum sıralamasında "  ilk oluşan minerallere neden olur. Bowen sıralaması, minerallerin sıvı halde iken ayrışıp nasıl oluştuğunu açıklar. Fakat bazı özel mineraller bu sıralama dışıdır mesela elmas bu sıralama sonucu oluşmaz (başka minerallerde var fakat konu dışı) elmas ancak 120 km ve daha derinlikteki sıcaklık ve basıncın oluşturduğu mineraldir ancak böyle bir ortamda yapısını koruyabilir kısacası yeryüzünde benzeri sıcaklık ve basınç olmayınca çok yavaş da olsa bozularak   grafite dönüşür.

Krom saf halde zümrüte o yeşil rengi veremez ve bünyeye katılamaz mutlaka krom oksit  olarak kristal yapıya katılır bu bileşik hangi değerde ise onunla ilişkili rengi verir mesela yakut oluşurken bünyeye  (korunduma) giren ile zümrütü oluşturan krom oksit aynı kimyasal değerlilikte değildir bu nedenle biri kırmızı rengi verirken diğeri çimen yeşili rengi verir ve krom oksit uygun sıcaklık ile basınç olmaz ise yapıya katılamaz (yakutta bu 1083 derece ve buna tekabül eden basınç)

Zümrüt için gerekli sıcaklık ise 400-700 derecedir ayrıca orta büyüklükte basınç yeterlidir. Özellikle hidrotermal yataklarda ki sıcaklık 400 derece ile zümrüt ( esasında daha düşük sıcaklıkta oluşur çünkü erimeyi kolaylaştırıcılar ortamda bulunur) oluşur bu nedenle en yüksek sıcaklığa sahip hidrotermal yataklarda zümrüt aranmalıdır. 700 C ise zümrütün bir diğer oluşma ortamı olan metamorfik yataklar için gerekli olan sıcaklıktır.

Görüleceği üzere zümrüt oldukça ekstrem şartların ürünüdür ayrıca daha öncede yazmıştım zümrütün oluşabilmesi için eriyik halindeki beril in bir şekilde hareketlenip çatlak ve kaya boşluklarına girmesi gerekir bunun içinde tektonik bölgelerde fay hareketleri ve depremler bu durumu sağlar hidrotermal yataklarda da bu durumu gaz basıncının hareketi sağlar. Unutmayalım ki bir mineral daima boşlukta (çatlak,kırık,oyuk,cep vs.) oluşabilir şayet bu boşluk, ortam olarak ne kadar temiz ise oluşan kristal o derece temiz olur. Mesela kuvars içinde oluşan (yine boşluklarında) gerek turmalin gerek yakut gerekse zümrüt daha saf daha kaliteli olur tersine mika şistler içinde oluşan zümrüt ise kapanımı bol,çatlağı fazla ve saydamlığı zayıf olur . İkinci bölümde zümrütün hangi yataklarda oluştuğunu yazmıştık en az bildiğimiz zümrüt yatağı çeşidi ise dünyada en fazla bizim sahip olduğumuz "evaporit yataklar dır". Bu konu hakkında bilgi edinip bu bilgileri yaygınlaştırmak gerekiyor. Yıllardır bu konuları araştırırım özellikle yerli kaynaklarda bu konuda bir araştırmaya rastlamadım. Dünya zümrüt kaynak yatakları içinde bu yataklar sedimanter yatakları içinde değerlendirilir ancak bu sedimanter (çökelti )kayaçlarının buradaki anlamı biraz farklı kısaca evaporit çökeltilerde  oluşan zümrütten bahsediyoruz. Bundan sonraki bölümde bulduğum bir makaleden alıntı yapıp bu oluşum hakkında bilgi vermeye çalışacağım fakat açıkça yazayım ki bu konuda kendimde önceden bilgi sahibi değildim temenni ederim ki birlikte öğreniriz. Yazının okunma olasılığını artırmak için kısa kesip yazının devamını gelecek bölüme bırakalım.Tam burada ekleme yapayım. Zümrütün oluşması gerçekten extrem şartların varlığını gerektirir. Burada en önemli konu, zaten nadir bulunan iki elementin bir araya gelmesinin nerede ise olanaksız olmasıdır. Neden? Çünkü krom ( oksit) metal elementler içinde nadir olanlardır yani demir gibi düşünemeyiz. Ayrıca kromun beril ile bileşik yapabilmesi  içinde 

özel şartlar gerektirir…Ve en önemlisi ise krom magmanın ilk oluşan ( mineral oluşturan) elementlerindendir kısacası en dipte bulunur. 

Beril veya berilyum da böyle uç bir özellik arz eder. Fakat en önemlisi berilyum felsik yapıda bulunur yani kromun bu anlamda zıddıdır.Sorun da tam burada bu iki “istemez” nasıl bşr araya gelmeli ki tosun gibi zümrütleri 

doğursunlar ! 

NOT:Özellikle bu bölümden sonraki yazı(lar)özellikle eleştiriye fazlası ile açık olduğunu hatta istemeyerek de olsa yanlış bilgi barındırabileceğini yazmam gerekiyor,bu nedenle konu hakkında fikri,bilgisi,tecrübesi olanların katkı yapmasını şiddetle istiyorum.Bile bile arkadaşlara yanlış bilgi vermek istemem.