METAMORFİK OLUŞUMLARDA METAMORFİZMA KOŞULLARI VE MİNERAL OLUŞMASI BİR

METAMORFİK OLUŞUMLARDA METAMORFİZMA KOŞULLARI VE 

MİNERAL OLUŞUMLARI    -BİR-

Bu yazı Sivas Cumhuriyet Üniversitesi nin “46,1 - 27 1995 “ sayılı akademik yazısından (yazarları Musa ALPASLAN VE Durmuş BOZTUĞ ) yararlanılarak ancak anlaşılır olabilmesi için basitleştirmeye çalışılarak ve de bazı teknik terimleri izah edilerek verilmeye gayret gösterilecektir. Her zaman olduğu gibi emek sarf eden araştıran akademisyenlerimize  önce teşekkürleri borcumuz bilerek…

Ülkemiz çok yazıldığı gibi “METAMORFİK “ kayaçlar ve mineralleri bakımından çok zengindir. Bunu en belirgin göstergelerinden biri olan mermer üretimini gösterebiliriz. Mermer sadece METAMORFİK kayaç çeşididir sadece metamorfizmik süreçlerin ürünüdür. Dünyanın sayılı mermer üreten ülkesi olduğumuz  bilinmektedir.

Bazı yanlış bilinebilecek bilgilerinde düzeltilmesi için; çoğu mineral veya değerli taş sadece tek bir oluşum şekli ile oluşmaz. Birkaç örnek,Yakut taşı magmatik kökenli olabileceği gibi METAMORFİK kökenli de olur benzeri biçimde garnetlerde değişik oluşum biçimleri ile oluşabilirler. Ancak her oluşum şeklinde oluşabilen minerallerde vardır bunlara “Arsız mineraller” denir mesela kuvars ve mika mineralleri böyledir.(özel mika çeşitlerini yadsımayarak ) 

Bu yazının konusu olan “METAMORFİK oluşum” a kısaca bakalım. Kelime Türkçe değil anlamı da form değiştirmekle alakalı yani önceden “A” olan bir mineral bu süreç sonunda “B,C,D,E …”  dönüşür.

Herkesin bildiği ve sevdiği bir mineral olan elmas taşından örnek verelim. Bilindiği gibi elmas belli sıcaklık ve basınç altında ve de uzun bir süreç sonunda mağmada olan karbon elementinin bir başka minerale dönüşümü sonunda oluşur. Şayet yeterli derinlik yoksa (120 km üstü gibi) bu durumda gerekli  olan basınç ve sıcaklık kafi gelmeyeceği için karbon yine bir karbon polimorfu olan “grafit” olarak oluşur.Fakat bu süreçe METAMORFİK süreç denmez. Bu olayda da dönüşüm vardır ancak mağmatik ortamda oluşmuştur ayrıca METAMORFİK başkalaşım olabilmesi için ilk kayaçların önceden belli bir kayaç biçiminde olması gerekir mesela magmatik ve ya  SEDİMANTER veyahut daha önceden oluşmuş olan metamorfik kayaç biçiminde. Uygun örnek verelim ; bir bölgede dalma batma jeolojik olayları sonucunda büyük kütlelerin yerin derinliklerine battığını (çok uzun bir süreçte) düşünelim. Yerin altına doğru gidildikçe sıcaklık ve basınç artar sonunda aşağı sürüklenen kütleler içinde varsa kuvars ve kalsit blokları metamorfizma dan geçerek mermere dönüşür. Ancak unutmayalım eğer batan kütlenin dip tarafı şayet mağmaya çok yaklaşırsa daha fazla sıcaklığa tabi tutulur ve buradaki değişim daha şiddetli olur bu durumda yine bazı şartlara bağlı olarak Yakut ve Safir oluşabilir.Bu tamamen maruz kalan kayaçların yapısı ve ortamda renk verici elementlerin bulunup bulunmaması ile ilgilidir. Mesela yakut oluşabilmesi için ortamda mutlaka krom oksitlerin olması ve sıcaklığında 1088 civarında olması gerekir.Yakut taşının diyelim ki safir taşına göre hem nadir hem de kaliteli (saydamlık ve kapanımlar anlamında) olmamasının sebebi krom elementinin yerkabuğunda daha nadir olması ile ilgilidir. Örneğin safir daha çok bulunur özellikle mavi safir çünkü mavi safir için gerekli olan iki elementin ikisi de (yani demir ve titanyum ) krom ile kıyas kabul etmeyecek kadar bol bulunur.Bilindiği gibi safir kırmızı hariç (ona zaten yakut diyoruz) her renk olabilir.

Sanırım asıl konumuz anlaşılmıştır. İşte bu yazı ile bazı minerallerin oluşum süreçlerini öğrenerek ve bu oluşum sürecinin bazı özelliklerini dikkate alarak arazide daha isabetli arama yapabiliriz.

Devam edelim.METAMORFİK sürece “metamorfizma”  denir.

Metamorfizma da etkin olan basıncın belirlenmesine “ JEOBAROMETRE” denir. Sadece sıcaklık ile belirlenmesine ise “JEOTEMALMETRE” denir.Her ikisinin de kullanıldığı yönteme ise “JEOTERMALBAROMETRE”  adı verilir.

Bilim insanları yukarıda bahsetttiğim konularda hesaplamalarda iki ayrı yöntem kullanarak yapmaktadır.

1-) Kesin değerlendirmeler

2-) Göreli değerlendirmeler

Birinci metot için kayaç içindeki mineraller arasındaki reaksiyonlar (bileşik oluşturmalar) gidilerek KATYON değişim oranları belirlenerek yapılmaktadır.

Göreli belirlemelerde ise,bölgede diğer minerallere göre daha yaygın ZONLAMA gösteren garnet benzeri minerallerin kimyasal bileşimleri laboratuvarda belirlenerek kristalleşme koşulları ve bu şekilde (P -T)  (P= Basınç ; T=Sıcaklık) oluşumu anlaşılmaktadır.

Not: YAZI OKUNSUN DİYE KISA PARÇALAR HALİNDE YAYINLANACAKTIR