MİNERAL VE ÖZELLİKLERİ DÖRT

Bu yazı “Mineraller ve Özellikleri “ yazısına bir ek niteliğindedir.

Değerli arkadaşlar, herhangi bir şeyin üretilmesi muhakkak ki birtakım

 özelliklerine göre olur. Madencilik ve değerli taşlarda da durum aynıdır.Şayet 

bir element veya mineral bir takım özellikleri yoksa veya rantabl değilse 

çıkarılmaz. Burada sadece element olanlar yazılı. Biliyorsunuz çoğu 

elementin bazen birkaç tane bazen onlarca(hatta yüzlerce)minerali 

olabiliyor. Birkaç örnek verelim; karbon bir element. Kömür (pek çok çeşidi 

var), grafit, elmas değişik karışım ve mineralleri (aslında daha başkaları da var 

ama pek tanınmaz), berilyum bir element ama 

Zümrüt,helidor,akumarin,morganit,beril (diğerlerini yazmıyorum), Demir bir 

element ama götit,hematit,limonit,magnetit,saf Demir (daha fazlası çok).

Eğer bir element az bileşik yapıyor veya hiç yapmıyorsa (altın gibi ancak 

altının bile mineralleri vardır fakat azdır (tellüridler) ancak laboratuvar 

ortamında çok fazla bileşiğini yapmak mümkündür) Bazı elementlerin çok 

fazla minerali olmasına karşın bir iki minerali çıkarılıp işletilmeye 

uygundur (wolfram bunlara örnektir) , bazı elementlerin  minerallerini  kullanıma 

sokulması teknolojik ilerleme ile mümkün olmuştur (tantal minerali 

örnektir), bazı element mineralleri ise bu anlamda kullanım sahası olmadığı 

için çıkarılmamaktadır (ileride değişebilir) , bazı mineralleri beraber bulunduğu 

diğer mineralllerin özellikleri itibari ile saflaştırılmaları zordur (altın beraber 

bulunduğu Demir,kükürt,arsenik nedeni ile daha pahalıya mal olur,aynı 

durum Nadir Toprak Elementlerinde bu durum daha belirgindir).

Elementler yeniden günümüzde oluşmaz (bir kısmı güneşde oluşur. (demir en son oluşur kobalt dahil sonrakiler güneş 

yapamaz)  büyük kısmı ise bize dış uzaydan gelmiş ve gelmektedir.Mineraller 

ise tanımları gereği ya saf haldeki element ya da elementlerin doğal yolla 

bileşik  olarak oluşturdukları kristal yapıda katı maddelerdir.Gaz veya sıvı 

haldeki maddeye mineral denmez (civa sıvı halde ise mineral değildir, su sıvı 

halde değil buz halinde mineraldir gibi)

Bütün element ve minerallerin (meteorlar hariç, ayrıca güneş sistemi dışı 

uzaydan gelenler hariç ) ana kaynağı magmadır. Magma yer kabuğunun 

altında bulunan sıvı ve gaz  haldeki karışımdır. Bu karışımın içeriği her yerde aynı 

değildir. Bazı yerlerde silisyum elementi çoğunlukta (ki bu durumda ki 

mağma yeryüzüne yaklaştıkça ve soğudukça oluşturacağı ve kapsamında ki 

mineraller farklı olacaktır,bunlar genelde felsik yapıdadır(silisyumun esas 

alınma sebebi;oksijenden sonra yerkabuğunda en çok olan element 

olmasıdır) yani silisyum ağırlıklı. Bazı mağma ise magnezyum ağırlıklıdır bu 

durumda ki mağma ise “ultramafik” ismini alır.Orta seviyede olanına “Ortaç” 

biraz mağnezyum fazla ise “mafik” yapıda denir. Ancak mağmalar sadece bu 

ayrıma göre sınıflandırmaz.Başka kriteterlerde vardır.

Konu ile alakalı olduğu için ekleyelim;mağma içinde ki basınç (içersinde 

gazlar mevcut) ve diğer etkenler nedeni ile yukarı doğru hareket etme 

eğilimindedir. Çok farklı nedenlerle bu durum olur (deprem,fay 

hareketleri,yanardağ,dayk,kimberlite,lamproite vs) neden olanın durumuna 

göre ya mağma yavaş yükselir ve erittiği alanda tabiri caiz ise mağma gölü 

oluşturur fakat ana mağmadan koptuğu için soğumaya ve katılaşmaya 

başlar, bu durum derinliğe bağlı olarak uzun sürer işte ilk soğuma ile birlikte 

“Bowen oluşum sırası “ denen bir sıra ile mineraller oluşur. Kabaca yazarsak 

ilk oluşan mineral “olivin” ve çeşitleridir. Sonra “piroksen”  daha sonra 

“amfibol” oluşur. Hemen ardından “biyotit”mikası (fakat mika başka jeolojik 

etkilerle de oluştuğunu da göz önüne almak gerekir) Sonra eğer mağma 

silisyumca zengin ise (yani felsik ise) Potasyumlu feldispatlar şayet mafik 

veya ultramafik ise sodyumca zengin feldispatlar oluşur (feldispatlar toplam 

olarak yer kabuğunun en büyük çoğunluğunu oluşturan mineral 

grubudur.) Muskovit mika (gümüş renkli parlak olan) daha sonra oluşur ve en 

sonunda kuvars ve kalsit oluşur (kuvars çeşidi çoktur bir de polimorfları 

vardır.Burada söz konusu olan normal kuvarstır (ametist,Sitrin,kalsedon vb. 

Yoksa,bazı kuvars polimorfları çok derinde ve yüksek sıcaklıkta oluşur,örnek 

Stishovite ). Polimorf ; aynı kimyasal yapıya sahip olmasına rağmen fiziksel 

özelliği farklı olanıdır mesela hepsi SiO2 yapısında olmasına karşın 

sertliği,özgül ağırlığı farklı silikatlar vardır alfa kuvars beta kuvars gibi. Yanlış 

anlaşılmaması  için ; magma ne kadar yeryüzüne yakın olursa o kadar hızlı  

soğur, elbette hava ile temasa geçtiğinde çok daha hızlı katılaşacaktır 

(obsidyen gibi, bu mineral değil kayaçtır standart yapısı yoktur mağmanın 

yapısı belirleyicidir) yukarıda  açıkladığım gibi kademeler halinde 

olabilir. Pegmatik yataklar bu şekilde oluşur. Çok yavaş soğuma olduğu için 

kristaller iri olur. Bu durum değerli taş arayanlar için çok önemlidir. Bu nedenle 

ilk aranacak yerler  “pegmatitik “ yataklar olmalıdır. Normalde pragmatik 

yataklara ulaşmamız mümkün değildir ancak yerin çeşitli hareketleri sonucu 

bir magmatik yatak tepe şeklinde yükselir. Zamanla doğal etkenlerle tepe 

aşınır ve iri kristaller sel vs ile taşınır veya açığa çıkar (yağmurdan sonra bu 

nedenle arama yapılır) çoğu zaman şüphelenilen tepenin biraz alt kısmında 

bu yataklar bulunur. Ancak yer ile yaptığı açı her zaman dik  değildir. Bu 

konuda daha teferruatlı bilgi için  “pegmatik yataklar “  isimli yazıma 

bakılabilir. Skarn yataklar pek çok bakımdan pegmatiklere benzer ancak 

alttan gelip içinden  yükselen dayk , karbonatlı yapı içinden geçtiği için ısı ve 

aşağıdan gelen magma materyali ile yine değerli mineraller  oluşturur (yeşil 

garnetler, uvarovit vs.) diğer çeşitleri anlatmaya yerimiz müsait değil zaten 

yazmıştım.

Bu özetten sonra asıl konuya dönelim. Önce tabloyu açıklayayım; klark 

sayısı: bir mineralin sadece yer kabuğunda bulunan ortalama miktarını 

gösterir. Bu yüzde ile olabileceği gibi binde veya milyonda (ppm) veyahut 

milyarda  (ppb) oranında olabilir. Rantabl oranı: Her mineral veya elementin 

Bir kazanç  getirmesi için ne oranda zenginleşmesi gerektiğini  

gösterir. Zenginleşmeden maksat "klark “ sayısına göre artış oranıdır. Belirtilen 

oranda bulunmaz ise kar getirmeyeceği için işletilmez ancak bu durum stabil 

değildir örneğin altın önceden milyonda  (ppm) olarak en az -  8, 9 - olması 

gerekirken  "siyanür ile ayrıştırma yöntemi " bulunması ile ve zengin 

yatakların nerede ise bitirilmesiyle birlikte  artık daha düşük de olsa da rezerv yüksekse 

çıkarılır. Kaç misli zenginleşme: aslında yazmış oldum. Bir elementin 

bulunduğu yatağında klark sayısına göre kaç misli biriktiğini gösterir. 

ELEMENT         KLARK SAYISI     RANTABIL ORANI      KAÇ MİSLİ ZENGİNLEŞME

——————-    ——————     —————————    ———————————-

Al (alimünyum)        %8                         %30                                4 misli olması gerekir

Fe (Demir)              %5                         %60                              12.  “    “         “    “

Ti (titanyum)        5.700 ppm                  %5                                10     “      “          “

Mn (manganez)    950 ppm                   %5                                 50    “        “        “

Cr (krom)              100 ppm                   %5                               500     “       “         “

Li (lityum)               20 ppm                    %1                               500     “        “        “

U (uranyum)             3 ppm                    %0.1                                  300      “      “         “

Sn(kalay)                  2 ppm.                   %1                             5.000     “.       “       “

W (wolfram)            1.5 ppm                   %0.3                          2.000      “        “        “

Ni (nikel)                  75 ppm.                   %1                                100      “        “         “

Zn (çinko)               70 ppm                     %10                            1.000     “        “        “

Cu (bakır)               55 ppm                      %1                               200       “        “        “

Pb (kurşun)             12 ppm                       %10                          10.000     “        “        “

Mo (molibden)         1.5 ppm                     %0.3                            2.000       “      “        “

Ag (gümüş)              0.1ppm                   100 ppm olursa            1.000        “     “        “

Hg(civa)                   0.1ppm                      %1                          100.000        “       “      “

Au(altın)              0.004 ppm                    5 ppm olursa(!)               1.200         “       “       “

Pt(platin)             0.002 ppm                    5 ppm olursa                 2.500       “        “      “

Pd(palladyum).         2 ppb 

Os (osmiyum)          0.2 ppb

Rub(rutenyum)           0.2 ppb

Rh (radyum).             O.1 ppb

Ir (iridyum)                0.05 ppb

Not 1:ppm=milyonda miktarı gösterir.Yani,3 ppm altın lı bölge demek tonda 3 gram altın var demektir.(bazen atom sayısı esas alınır bazen ağırlık biz burada ağırlığı esas aldık.

Not 2 : ppb=milyarda olan miktarı gösterir yani,3 ppb altın var demek bin ton da 3 gram  var demektir.

Not 3 : sonda ki platin grubu Elementler le ilgili doğru bilgi  bulmak zor veya yanıltıcıdır.Batı bu konuda ketumdur.(Bu konuda ki yazıma bakınız)

Not 4 = Bu liste tam değildir. Bazı Elementler yazılmamıştır, özellikle Nadir Toprak Elementleri (NTE) sebebi ülkemizde bu konuda özel veya kamusal girişim yoktur. Esasen bu elementlerin tespiti de rafinesi de çok zordur. Fakat bazıları inanılmaz pahalıdır. Çin bu konuda rakipsiz durumdadır (son yıllarda hemen her çeşit madende de üstün konumdadır) .Ama bakır gibi istisnaları vardır.