WOLFRAM ( TUNGUSTEN)

Wolfram veya diğer adı ile Tungsten. İlk adı Almanca kökenlidir manası ise ; kalay yiyen ( köpük yiyen ) .Açıklaması; Ortaçağda Avrupa'da wolfram biliniyordu ve bilinmesinin nedeni de kalay madeni elde ederken çıkan köpük ile önemli miktarda kalayın yok olmasıdır ve bu olguya (duruma) madenciler olumsuz manada” wolfrahm”  demişlerdir.wolf : kurt demektir Rahm: ise köpük 

Tungsten ise İsveç dilinden gelir anlamı “ağır taş” burada tung : taş demektir.

Kimyada “W” ile gösterilir.Saf haldeki Wolframın özgül ağırlığı : 19.254 ( dikkat ! Altının neredeyse aynısı ) Ergime sıcaklığı : 3.422 derece

Kaynama derecesi: 5.930 derece ( inanılmaz yüksek) ,  Atomik yarıçapı: 139 pm  Krista yapı; kübik  ,  Renk: saf halde parlak gri beyaz ( minerallerinin her biri farklı renk alır) UV ışıkta mavi renkli floresan özelliği gösterir ( gece bu ışıkla aranarak bulunur) , Tungsten herhangi bir saf metalin en düşük termal genleşme katsayısına sahiptir ( yani genleşme çok azdır) , Tungsten su ile reaksiyona girmez.Asitlere ve bazlara dayanıklıdır( sadece nitrik asit ve hidroflorik  asitte erir) . 1.600 derece sıcaklıkta dövülebilecek kıvama gelir. Demir, Nikel, Kobalt, Molibden ile sayısız alaşım oluşturur. Özellikle çeliğe belli oranlarda ilavesi ile çeliğin dayanıklılığı inanılmaz artar. Sanayide bazı bileşikleri ( karbonla yaptığı  “ KARBİD” ve bor ile yaptığı “BORİD” son derece serttir ) kullanılır.Kullanım alanlarına ;  elektrik, elektronik , füze,silah,zırh,savaş aracı,aşındırıcı , torna freze ,madencilik vb. eklemek  gerekir.

Volframın çok sayıda minerali bulunur.Ancak bunlardan sadece iki tanesi wolfram elde etmede kullanılmaktadır ( şimdilik , çünkü sürekli olarak bu madenin kıymeti artmaktadır bu nedenle diğer minerallerinden de elde edilmesi için çalışmalar yapılmaktadır.) 

Bu iki mineral şunlardır; 

1-) ŞELİT :  kimyasal yapısı”  Ca WO4” bu minerali % 80 oranında WO3 bulundurur.Özgül ağırlığı : 5.9- 6.1 dir. Rengi : renksiz, soluk sarı,kırmızı,soluk turuncu,beyaz gibi bölgesine göre değişik renkler. Çizgi rengi : beyaz   Görünüşü: sahte oktahedral ,granül halde veya kütlesel.  İkizlenme yaygındır. Kristalleri düzgünse koleksiyoncular ca  aranan taştır. Sub konkoidal kırılması vardır. Şelit kristali çift kırılması bulunur. Tek eksenlidir. Kırılma indisi epey yüksektir ( 1.937) bu nedenle elmas taklidi yapmakta kullanılır. Şelitin UV ışıkta parlaması mavi olur ancak içinde molibden varsa renk yeşile döner. Ayrıca bazı şelitler orta UV ışıkta kırmızı florosen verebilir.Ayrıca arazide mavi renkli floresan madenciler tarafından orada altının varlığına işaret olarak görülür.Şelit içinde kalsiyum olduğu için hem sertliği hem de özgül ağırlığı azaltır. Sertlik: 4.5-5 

Bu mineral ; metamorfik kayaçlarda,Skarnlarda yüksek sıcaklıklı hidrotermal damarlarda ( sıcaklık 200 derece) ve de GREİSEN lerde bulunur

GREİSEN : Baskın olarak kuvars ve çoğu muskovit mikası olmak üzere mikalardan oluşan bir granit kayaç veya pegmatik kayaç çeşididir.Bu türünde bulunan “MİAROLİTİK BOŞLUKLARDA” kuvars kristalleri,topaz,turmalin,kasiteretit,florit,siderit,molibdenit bulunur.Şelit ayrıca kalay ile ilişkilidir.Altınla beraber bulunur.

Parlaklığı cam dan adamantie ye değişir. Renk değişimi: sarıdan turuncuya ve kahverengiye.Sadece alkalilerde çözünür.

2-) WOLFRAMİT : Kimyasal yapı, “(Fe,Mn)  WO4” % 76 civarında WO3 ihtiva eder.Yoğunluk: 7-7.5 arasıdır.Renk: gri,kahverengimsi gri,siyah. Sertlik : 4-4.5  Kristal sistemi : Monoklinik  Kristal şekli: prizmatik Kristal alışkanlığı : kısa prizmalar ve tabular şeklinde. Şeffaflık: Opak  Çizgi rengi: Kızılımsı kahverengi  Parlaklık: reçine ve alt metalik Bölünme: mükemmel 

Wolframit pegmatiklerde ve kuvars damarlarında bulunur.

İlişiği olan mineraller: şelit,kuvars, pirit, arsenopirita, kasiterit, bizmut.

Doğada bulunan diğer mineralleri ise ;

HÜNBERİT : Mn WO4  ;   FERBERİTE : Fe WO4 ; STOLZİT : PbWO4.

Madencilikte işletilebilmesi için en alt sınır % 0.001 olarak kabul edilir.Bu maden genellikle kendi gibi ederi ( değeri) yüksek olduğu için birlikte bulunduğu diğer minerallerle beraber çıkarılır.

Dünya rezervlerinin çok önemli kısmı Çin de bulunmaktadır.Diğer ülkeler VietNam ,Rusya Bolivya . Fakat yıllık üretimde de Çin başat durumdadır.ABD ise bu madeni stratejik olduğu gerekçesi ile üretimini açıklamamaktadır.

Dünya wolfram üretiminin üçte ikisi Şelit mineralinden  kalanı ise Wolframit mineralinden elde edilir.

İlk defa wolfram 1779 yılında Peter Woulfe tarafından “yeni bir metal “ olarak tanımlanmıştır.Bilimsel olarak elde edilmesi ise 1783 tarihinde Wilhem Scheele tarafından yapılmıştır.Bu maden keşfedildekten yüz yıl sonra kullanım alanına sokulabilmiştir.

BULUNDUĞU JEOLOJİK ORTAMLAR  :

Wolframit minerali, magmatiklerde ve hidrotermal yataklarda “ağsal damarlar,  saçılımlarile tabakalar halinde bulunur.Yatak tipleri ise; SKARN, PORFİRİ, DAMAR ŞEKLİNDEDİR.

Bu yataklarda gang minerali olarak ( esas mineralin yanında çıkan diğer mineraller anlamında) ; BAKIR, KOBALT, ANTİMON, BİZMUT VE MOLİBDEN ve ALTIN  cevherleri bulunur( ayrıca açık renkli mika, feldispat,topaz,florit , kalsit) . En tipik olarak skarn yataklarda,magmatik kayaçların karbonatlı kayaçlar içerisinde ( kireç taşı,dolamit,mermer) sokulumu ile oluşan yerlerde wolfram cevheri de gelişir.( wolfram cevheri kuvars damarları içindedir ve toplam kütlenin %98 ni oluşturur) 

Wolframit minerali daima kuvars ile bulunur ve bu nedenle kuvarslar kırılıp incelenmelidir.Molibden madeni şelit ve wolframit beraber bulunur ,kuvarslar kırılıp içi kontrol edilir kuvars içinde küçük pulcuklar halinde çok yumuşak ve parmak şeklindedir.Büyük miktarda varsa özellikle skarn yataklarda çok önemlidir çünkü bu maden nadir ve değerlidir.

BERİL Minerali de kuvars damarları içinde bulunur ve genellikle wolframit ile beraberdir.Tenör yüksekse ( yani tondaki gramı fazla ise anlamında) bu yataklar önemlidir.Beril minerali genellikle uzun kenarlı hegzagonal yapıdadır , kurşun kalem şeklindedir ve çeşitli renklerde olabilmektedir ( yeşil,renksiz,vb.) 

Wolfram yer kabuğunda bulunduğu miktar olarak ender bulunanlar sınıfına girer. Kısaca toparlarsak ( çünkü baktığım değişik kaynaklarda bu mineralin klark sayısı farklı farklı verilmektedir benim güvendiğim bir kaynağı esas alırsak bu sayı ortalama olarak tonda yarım gramdır.Ancak bazı kaynaklarda tonda bir hatta bir buçuk gösterenlerde mevcut.

Fakat bazı magmatik kayaçlarda bu oran yükselir ( tonda 5 ve 7 gram ) 

Çin de bulunan yataklar PORFİRİ YATAKLARDA  bulunur ve  genellikle rezerv büyük tenör ise düşüktür.

Dünyada ise Alpin- Himalaya ve Pasifik çevresinde oluştuğu görülür.

Ülkemizde ise ; Bursa , Bilecik, Çanakkale, Elazığı, Niğde, Kırklareli ile Kırıkkale illerinde bazı yataklar bulunmuştur.Bunların en önemlisi Bursa/ Uludağ yatağı idi ancak başlangıçta yapılan hatalar ile sonradan çıkan sorunlar nedeni ile bir müddet çalıştırıldıktan sonra kapatılmıştır.Tespit edilen toplam rezerv 67 bin ton olarak bulunmuş ancak bu değişebilir bir sayıdır.