FAYDALI BİLGİLER ALTI

Kontak metamorfizması ile devam edelim. Bu bir  çeşit başkalaşım,önemlidir. Normal başkalaşımdan biraz daha farklıdır. Kontakt, kelimesi ile amaçlanan değişime uğrayacak kayaç kütlesinin asıl ısı kaynağı olan mağmaya yakınlığını belirtmek için kullanılır. Elbette ne kadar yüksek sıcaklık varsa olacak olan başkalaşım derecesi de o kadar yüksek olacaktır.

Bu bölümde biraz parçalı olarak metamorfizmanın çeşitli yönlerine girip mümkün olduğunca farklı bilgi verilmeye çalışılacak. Bu nedenle biraz karmaşık gelebilir. Konu zaten kompleks (karışık)  olduğundan bu durumu basite indirgemek zor ayrıca mecburen yabancı terim kullanılmak zorunda,unutmaz isem ve anlamını biliyorsam türkçesini yazmaya çalışacağım. Devam edelim.

Sokulum yapan kayaçın çeşidine göre dokusal ve mineralojik özelliği değişir. Kısacası değişmeye neden olan faktörleri yazarsak ; 

 1-) dönüşüme uğrayan kayacın ilksel kökeni 

 2-)  sıcaklık  

3-)  basınç 

 4-)  zaman , denebilir.

Bazı kayaç türlerinde başkalaşım derecesi yüksek olurken bazılarında ise yalnızca  (rekristalizasyon,yeniden kristalleşme demek)   yeniden kristalleşme olur. Kayacın kontak yerinin en uzak kısmında olan yani metamorfizmanın en dışında bulunan  “sleyt/fillat” zonundan sonraki bölümü ilksel kayacın eski özellikleri korunur. (ilksel kayaç: metamorfizmaya uğramadan önceki kayaçtır. Magmatik,metamorfik ve sedimanter olabilir.)

Killi kayaçlar metamorfizması en basit olanıdır. Başkalaşım sonucunda köksel kayaçta toplamda kimyasal yapı aynı kalır fakat dokusal yapıda değişme olur. Ancak bu süreçte su (H2O) ve karbondioksit (CO2) kaybı olur fakat bu çok önemli sonuçlara yol açmaz. Kontak bölgesine en yakın kayaçlar  “hornfels”  kayacı oluşur en uzak yerde ise  “benekli arduvaz” oluşur. Benekli arduvaz bu tip süreçlerin tipik mineralidir. Bu kayaçlarda çok küçük tanecikli bir matriks içinde benekler bulunur. Bunlar kabaca iki çeşittir; 1-matriksten farklı renkte olan ve sınırları belirsiz oval biçimde olanlar.

 2-belirgin olup tanınabilenler.

Hornfels ler ise tipik olarak küçük taneli, yönsüz, masif ve de  çok serttir kırılırsa sivri uçlu parçalara ayrılır. Renkleri ise;  açık yeşil, k.rengi, pembe, koyu gri ile siyah olabilir. Hornfels lerde kısmen yapraklanma ve tabakalanma görülebilir.Ele alıp incelenince gözle mineral yapıları belirlenemez,

Karbonatlı kayaçlarda ise kontak metamorfizması esas olarak “mermer”oluşturur.

Doğrudan ilgili görünmese de bir ayrıntıyı yazalım. Rekristalizasyondan bahsetmiştik bir de “neo kristalizasyon”vardır? Neo Kristalizasyonun ( neo-yeni anlamı veren ön ektir)  farkı bu süreçte yeni minerallerin meydana gelmesidir. Böyle bir süreç sonunda  “glokofan, stravralit, disten “  oluşur şayet metamorfizma şiddeti yüksek olursa  “sillimanit”  minerali de oluşur.

Metasomatism;  metamorfisme  (meta-ileri,sonrası anlamını veren ön ektir) sırasında ilksel kayacın kimyasal yapısı değişmeden (H2O ve CO2)hariç yeniden kristalleşme ile yeni minerallerin meydana gelme olayının adıdır. Terimler arasında ince farklılıklara dikkat edelim. Kimi süreçte yeni mineral oluşmuyor kiminde ilksel kayaç da kimyasal yapıda  (toplam olarak) değişiklik olmuyor vb.

ANATAKSİ;  kontak metamorfizmasının en ileri biçimidir basınç ve özellikle sıcaklık o kadar yüksektir ki kayaç eriyebilir ve magmaya karışabilir işte bu sürece “anateks”denir.

Not: Minerallerin normalde ergime sıcaklığı dışında ve altında olur çünkü suyun mevcudiyeti erime sıcaklığını düşürür. Elbette başka unsurlarda devreye girer (basınç ) gibi. İşte bu şekilde anatekse uğrayan kayaç şayet volkanik kökenli ise bu tür kayaçlarda  “ksenolit”ler  varsa yüksek sıcaklık bu ksenolitleri etkileyerek ergime süreci ile kontak metamorfizması arasında oluşan bir süreç gözlenir bu sürece  “pirometamorfizma” adı verilir.(piro-yanma,ateş anlamını katar)

İMPACKT metamorfizması;  uzay kökenli meteorların yere çarpınca çarpma ile oluşan “şok”tan dolayı meydana gelen bir metamorfizma çeşididir. Böyle  etki olabilmesi için meteorun birkaç metre ile 30 km büyüklüğünde olması gerekir küçük olanların bu etkiyi yaratması mümkün değildir. Bu başkalaşımda ki en ayırt edici özellik zamanın kısalığıdır herşey çok kısa zamanda olup biter. Şayet meteorun çarptığı yerde kuvarslar varsa kuvars polimorfları ndan olan  “kozvit ve stishovite” meydana gelir. Ayrıca bu çarpmaya özgü silis camı oluşur. Hatta bazı durumlarda meteor büyük ve çarpma bölgesinde karbon varsa küçük elmaslar meydana gelebilir. Metaformizmanın başka şekilleride vardır  (hidrotermal metamorfizması, gömülme metamorfizması) gibi ancak bunlara girilmeyecek.

Metamorfizma ile ilgili bazı kavramlarla devam edelim. Konu içinde geçtiği için biraz bakalım.Metamorfik FASİYE çeşitleri.

1-) MAVİ ŞİST FASİYESİ :  en düşük dereceli metamorfizma fasiyesidir. Tipik mineralleri şunlardır; glokofon(aynı zamanda bazı kuvarslara mavi renk verir), amfibol dur.

2-) YEŞİL  ŞİST FASİYESİ: mavi şist den daha yüksek derecelidir.Tipik mineralleri şunlardır; klorit(yeşil rengi veren), kuvars, kalsittir.

3- ) AMFİBOL FASİYESİ: yeşil fasiyeye göre daha yüksek derecelidir.Tipik mineralleri şunlardır; diyopsit,sillimanite,forsteri.

4-) GRANALİT FASİYESİ : en şiddetli fasiyedir.Tipik mineralleri ise garnetler, piroksen, alkali feldspar.

Yine yazıda geçti.ZON KAVRAMINA bakalım ; Metamorfik kayaçların oluşumunda bu kayaların “oluşum derinliği ve kayaçların bileşimine” göre “zon”kavramı yaratımıştır (1904yılında) Bu anlayışa göre zonlar şunlardır;

1-) EPİZON   2-) MEZOZON   3-) KATAZON

Bu arada araya sıkıştıralım önce geçen fasiye ile farkı şu; Fasiye demek benzer (aynı)nkoşullarda meydana gelmiş mineral topluluğu demektir.

EPİZON:  sıcaklığın düşük veya orta derecede olduğu kayasal basıncın düşük ancak stresin yüksek olduğu  “üst zon”dur. Bu zonun tipik mineraller şunlardır; garnet (Fe ve Mn içerir) , aktinolit,  klorit,  epidote,  zoist,  talk, albit,  muskovit mikası,  anataz,  glukofen dir.

MEZOZON: sıcaklık ve basıncın epizondan daha yüksek stresin ise çok yüksek olduğu (bazen olmayabilirde ancak stres ile basınç aynı şey değildir)ORTA  zondur. Burada geçen üst,orta terimleri yerin derinliği ile ilgilidir. Bu zona ait tipik mineraller ise;  hornblend,  almandine garnet, epidot/zoist,  disten,  muskovit,  stravrolit,  klorit.  biyotit,  phlogopite, ortoklaz dur.

KATAZON: sıcaklık ve basıncın en yüksek olduğu stresin ise diğer zonlardan daha düşük olduğu bir alt zondur. Kısacası daha derinde olan zondur. Tipik mineralleri ise; diyopsit,  amfazi türü ojit,  hornblende,  olivin,  almandin ve pirop garnet ile grossular garnet, kordiyenit, spinel dir.

NOT: Her üç zonda bulunabilen minerallere “arsız mineraller “denir bunlar şunlardır; kuvars,  kalsit,  titanit,  biyotit,  rutil.

Metamorfik kayaçların sınıflandırılmasında kayacın dokusal özellikleri dikkate alarak ve indeks minerallerin türleri ile bolluğuna göre yapılanı vardır buna bakalım.Bu sınıflandırmada kayacın dokusunu belli eden bazı terimler kullanılır.Bunlar;  -fillit,  şist,  gnays,  fels  son ekleridir. Yani kayaç isminin sonuna ulanır. İndeks mineralleri (daha önce açıkladık) nin bolluğa göre ancak azdan çoğa doğru sıralayarak yazılır.Burada geçen terimler aslında tane boyutunu gösterir.Bakalım;

FİLLİT= ince taneli kalınlığı 1mm den daha az olduğunu gösterir.

ŞİST=   orta taneli kalınlık 1mm veya biraz daha fazla olabilir.

GNAYS=iri taneli ve kalınlık (büyüklük) cm boyutundadır.

FELS. = bu  kayaçta hiç yapraklanma olmadığı anlamına gelir.

Adlandırma ile ilgili örnekler;sillimanit distenşist;  amfibol fels vs.

KURALSIZ ADLANDIRMA:bu adlandırmada kural yoktur çünkü bu mineraller yaygın olarak bilinir ve mineralin fasiyesi metamorfizma süreci,yapısı dokusu bilindiği kabul edilir.Bunlar şunlardır; mermer, kuvarsit, horbfels, amfibolit vb.

DİĞER ADLANDIRMA:Bu sınıflamada kayacın ilksel kök kayacı esas alınarak yapılır.Yani burada oluşan yeni kayaç değil kök kayaç baz alınır.Bu ek ön ek olarak kullanılır.

META-takısı=  Eğer bir metamorfik kayaç kısmen veya tamamen hangi kayaçtan türedi ise kullanılır.Örnek; meta granit;  meta groovak  gibi.

ORTO -takısı=  Eğer bir kayacın kök kayacı magmatik ise bu ön ek kullanılır örnek; orto gnays ;  orto amfibol (aralık koyduk eklere)

PARA -takısı=  Eğer bir kayaç sedimanter kök kayacından başkalaşmış ise ön ek olarak kullanılır.örnek,para gnays;  para amfibol  gibi.

Metamorfik kayaçlarla ilgili bu kadar üzerinde durulmasının nedeni ülkemizde bu kayaç türünün yoğun bulunması ve önemli değerli taşları yaratmasıdır.Konuya devam edeceğiz.