TIRTILDAN KELEBEĞE İPEĞİN BÜYÜLÜ ÖYKÜSÜ

İpek böceğinin yumurtadan çıkıp muhteşem bir ipek ipliğine dönüşme yolculuğu, doğanın en büyüleyici ve sabır gerektiren süreçlerden biridir. Binlerce yıllık bir geçmişe sahip olan ipekböcekçiliği (serikültür), belirli biyolojik aşamaların ve hassas bir işçiliğin bir araya gelmesiyle gerçekleşir.

Bu süreci, tırtılın yaşam döngüsünden ipliğin eğrilmesine kadar adım adım ilerlediğimizde lüks zengin giysilerinden, Çin Askerlerinin binlerce yıl önce giydikleri ipek kıyafetlerine, lüks saraylara serilen ipek halılara ulaşmanın hiç de zor olmadığını görmekteyiz.

Çin ve Anadolu’da dut ağacı ve ipekböceğinin ortaya çıkışına dair birçok söylence anlatılmaktadır.  İ.Ö. 2600 yıllarında Çin İmparatoru Hoangiti zamanında, saray bahçesinde yaprak yerken görülen tırtılların incelenmesi ve yapılan çalışmaların sonucunda ipekböceğinden elde edilen ince liflerin geliştirilerek dokumada kullanılmasına dair yazılı kaynakların mevcut olduğu görülmektedir. İpek ticaretinin ve ipekböceğiyle alakalı tüm el sanatlarının dışarı çıkmasının bir dönem yasak olduğu, Çinlilerin bu ulusal sanatını dünyaya, Türklerin yaydığı söylenmektedir. 1501 yılında Bursa’ya gelen Floransalı ünlü tüccar Giovanni di Francesco Maringhi, Bursa’da dokunan özel ipekli kumaşlar (atlas ve kemha gibi) ve ham ipeği düzenli olarak Floransa’ya ihraç etmiştir. Bursa’ daki ipek kumaşlarının Çin’de bile bulunmadığını yazmaktadır. Onun döneminde tutuğu defterler ve yazdığı mektuplar, Halil İnalcık gibi uzmanlar tarafından Osmanlı Klasik Dönemi’ndeki uluslar arası ticaret ve ipek piyasası araştırmalarında temel referans alınmaktadır.

İpek Nedir?

İpek, ipek böceğinin ürettiği yumuşak, parlak bir liftir. İpekböceği bir tırtıldır. Bu lifi kendine koza örmek için üretir. İnsanlar bu liften iplik yapar ve kumaş dokurlar. İpek çok sağlamdır. Boyanınca da çok gösterişli olur. Bazen ipeğe başka lifler karıştırılarak döşemelik ve perdelik kumaşlar yapılır. İpek dokumacılığı bundan 4600 yıl önce Çin’de başladı. 16.yüzyıl ile 20. Yüzyıl arasında İtalya ve Fransa’da büyük gelişme gösterdi. İpek en çok dut ipek böceğinden elde edilir. Bu böceğin dişisi 200-500 yumurta bıraktıktan sonra ölür. Yumurtalardan çıkan minik tırtıllar beyaz dut yaprağıyla beslenir. Hızla büyüyerek 20-30 günde 7-8 cm. bulur. Büyümesi tamamlanınca yemeyi bırakır ve incecik ipek liften çevresine bir koza örer. İnsanlar ipek elde etmek için üretme çiftliklerinde ipek böcekçiliği yaparlar. Yırtılarak zarar görmesine mani olmak için ipek böceğinin içinden çıkabileceği kadar gelişmesini beklemeden kozalar kaynatılır. Ardından ipek elle ya da makinelerle çözülerek çile haline getirilir. Bir kozadan 900m’ye kadar kesiksiz iplik çıkabilir. Bu iplikler tezgahlarda dokunarak kumaş yapılır. İpek güzel görünüşlü, yumuşak ve parlak ve dayanıklı olup, kolaylıkla ve iyi boya tuttuğu için daha da güzelleştirilebilen hayvansal kaynaklı bir liftir. İpek liflerin kraliçesi olarak bilinir. 4000 yılı aşkın bir süreden beri insanların ekonomik hayatında önemli bir rol oynamakta olan ipek, yıllar boyu Çin, Hollanda, Taşken, Bağdat, Şam ve İstanbul’dan geçen ipek yolunu takiben Avrupa’ya taşınmıştır.  Bu zaman zarfında ipek altından daha değerli bir ürün olarak alıcı bulmuştur. Türkiye coğrafi yeri ve iklimi bakımından ipek böceği ve dut ağacı yetiştirilmesine uygun ülkelerden biridir. Trakya, Marmara, Eğe, Akdeniz bölgelerinde buluna bazı iller ile özellikle Bursa, Amasya, Diyarbakır, Hatay yöreleri ipek böcekçiliğinin yayılmış olduğu alanlardır. İpek lifleri sağlamlık, esneklik, parlaklık ve güzelliği bakımından diğer bütün liflerden üstündür. Türk lifleri kalite bakımından Japonlardan sonra dünyada ikinci gelmektedir. İpek böceklerinin yeryüzünde birçok farklı türü (ırkı) bulunmaktadır. Bazı farklılıklar dışında hepsinde ortak olan dönemler, yumurta dönemi, larva dönemi, koza örme dönemi ve ergin- kelebek dönemidir.  Bir dişi 200-500 yumurta yumurtlar. Uygun koşullarda 8-10 gün zarfında içlerinden 3 mm boyunda tırtıllar çıkar.  Dut yaprağı ile beslenirler. Tırtılın vücudu 12 boğumdan ibarettir. Vücutlarının yanlarında hava delikleri vardır. Son boğumlarında yürümeyi sağlayan 5 çift ayak, ön boğumlarda ise tutunmaya yarayan 3 çift ayak bulunur. İpek böceği tırtılları gelişmelerini tamamlayınca kelebek olmak için koza örmeye başlarlar. Gece gündüz hiç durmadan örme işlemi 3-4 gün sürmektedir. Sonunda da kendilerini incecik ipek ipliklerinden örülmüş kozalara hapsedip uykuya dalarlar. Minicik bir tırtıl kaybolurken ortaya ipekten örülmüş bir koza bir kelebekçıkmaktadır. Elde edilen ipek ip birçokalanda kullanılmaktadır. Tıp da olduğu gibi günümüzde güzellik sektöründe kullanılmaya başlanmıştır. İpek işi ile uğraşanların ciltlerinin genç kaldığı ve ipek yastıklarda uyamaları da sağlık verilmektedir.  Ekonomik getirisi ile ailece üretilen ipekböcekçiliği günümüzde yeniden canlandırılmalı ve ilgili Üniversitelerde ders olarak okutulmalıdır. Belediyelerin meslek edindirme kurs proğramları ile ipek ve ipek iplerden geleneksel el sanatlarımızda yeniden canlandırılmalıdır.