ALEVİ AŞİRETLERİN MOĞOL İŞGALİNE DİRENİŞİ

Tarihçilerin büyük çoğunluğu Selçuklu devletinin yıkılmasını ve Moğolların Anadolu’yu işgal etmesinin en büyük gerekçelerinden birinin Baba İlyas Horasani’nin 1239-1240 yılındaki isyanına dayandığını iddia etmektedirler. Buna delil olarak da Selçuklu sarayının tarihçisi İbn Bibi’nin verdiği bilgileri göstermektedirler. Ancak, bu değerlendirmeyi yapanlar, Babai isyanını ve Moğol işgalini analiz etmekten de yoksundurlar. Olayların nedenlerini sorgulamamaktadırlar. Sadece resmi belgeleri tekrar etmektedirler. Oysa, işgalden sonra da görülecektir ki, saray çevresi ve yönetici kadroların hemen hemen hepsi işgalcilerle işbirliği yaparken, Babai isyanına katılan ya da destek veren Babai-Alevi aşiretler güçleri oranında Moğol işgaline direnmişler ve çok büyük bedeller ödemişlerdir.

Bu konuda detaylı bilgiler Prof. Dr. Faruk Sümer hocanın kaleme aldığı ANADOLU’DA MOĞOLLAR” adlı eseri ile tarihçi Muharrem Uçan’ın ALEVİ DEVLETLERİ” adlı eserinde yer almaktadır. Bu makalemizde ana kaynağımız bu eserler olacaktır. Her iki eserde de Moğol işgaline direnenlerin başında Alevi-Babai inancına sahip olan Karamanoğlu ile Ağaçeri Türkmen aşiretleri gelmektedir. Faruk Sümer hoca eserinin 25. sayfasında Karamanoğlu aşireti hakkında şunları yazmaktadır:

“Kösedağ savaşından (1243) sonra, Ermenek uç bölgesine yerleştirilmiş olan Türkmenler de kendi başlarına buyruk hareket ediyorlardı. Bu Türkmenlerin başında Karaman Bey vardı ki, Avşarlardan olması muhtemeldir. Adeta Anadolu Türklüğünü temsil ederek Moğollara karşı yılmadan sonuna kadar en çetin mücadeleleri bu Türkmenler ve onların başındaki Karaman Bey’in oğulları yapacaklardır.”

“Ağaçerilere gelince, Maraş ve Malatya bölgelerinin ova ve ormanlarında yaşayan ve bundan dolayı da Ağaçeri adını taşıyan bu çok yoğun Türkmen topluluğu daha önce Babai ayaklanmasını çıkarmıştı. Çıkardıkları ayaklanmanın kanlı bir şekilde bastırılmasına rağmen, bunlar kuvvetlerinden pek birşey kaybetmemişlerdi.”

Tarihçi Muharrem Uçan ise, eserinin 215. sayfasında Karamanoğulları hakkında şu bilgileri vermektedir:

“Karaman aşireti ve Karamanoğulları Oğuzların Afşar ulusunun bir boyudur. Diğer Türkmenler gibi Karamanlılar da 13. yüzyılın ilk yarısından itibaren Moğol istilası önünden kaçarak Anadolu’ya gelmiş ve Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat (1220-1237) tarafından Ermenak vilayetine yerleştirilmişlerdir.(1228) Uçlarda bulunan Türklerin çoğunluğunu Karamanlılar teşkil ediyordu. Bu sırada Karaman boyunun reisi Nure Sufi b. Sadeddin idi. Nure Sufi, Anadolu’da yayılmış olan Babailer tarikatına girmiş ve Babailer ile Selçuklular’a karşı savaşmıştı. O bir Babai şeyhi olarak Türkmenler üzerinde nüfuzunu göstermiş ve gazaya çıkarak Hristiyanlara ait Ereğli gibi yerleri zapt etmiş ve arazisini genişletmiştir.”

“... Karaman Bey’den sonra aşiretin başına büyük oğlu Mehmed (Muhammed) geçti. ...Moğollar aleyhine yardıma çağrılan Memluk Sultanı Baybars’ın (1260-1277) Kayseri’ye kadar ilerleyip geri dönmesine rağmen, Mehmet Bey Konya üzerine yürüdü. Ve Cimri lakabı verilen Alaeddin Siyavuş’u Selçuklu Sultanı ilan etti. Mehmed Bey ve Siyavuş 1277’de Konya’ya girdiler. Mehmed Bey Siyavuş’un veziri oldu. Toplanan divanda Türkçe’den başka dil konuşulmamasına karar verdi.”

Yukarıdaki bilgilerden Karamanoğulları’nın, Moğol işgaline karşı oldukları, bu nedenle onlarla işbirliği içinde olan yönetimi devirerek, Selçuklu devletinin bağımsızlığını savunan şehzadeleri başa getirmeye çalıştıkları anlaşılmaktadır. Karamanoğulları aynı zamanda İran kökenli yöneticilerin devlet içindeki etkinliklerini de kırmak istiyordu.

Esasında, Babailer de aynı düşünceye sahiptiler. Onlar da kendilerine Anadolu’da oturmaları için imkan sağlayan Selçuklu Sultanı Alaettin Keykubat’ın vasiyetini yerine getirmek istemişlerdi. Zira Sultan Alaettin, Moğol işgaline karşı Mısır’da hüküm süren Eyyubilerin desteğini sağlamak için Eyyubi hanedanına mensup olan eşinden oğlu İzeddin Kılıçaslan’ın (Keykavus) başa geçmesini vasiyet etmişti. Babai isyanın nedenlerinden biri de buydu. Bu amacın Karamanoğlu Mehmed’in, daha sonra da Alaeddin Siyavuşu Sultan yapmak istemesinden de anlaşılmaktadır. Yani, Babailerin amacı Selçuklu devletini yıkmak değil, kendilerine Horasan ve Harezm’de katliamlar yapan Moğollar’a karşı dirayetli yöneticileri işbaşına getirmeyi hedefledikleri görülmektedir.

Nitekim, Faruk Sümer hoca bu görüşümüze doğrulayan bilgiler vermektedir. Eserinin 49-50. sayfasında şunları yazmaktadır:

“Mehmed Bey, Moğollara karşı istiklal mücadelesi bayrağını açan, devlet dairesi ve saray halkı arasında Türkçeden başka dil konuşulmasını yasak etmek suretiyle kavmi şuura malik ve milli harsa (kültüre) bağlılığını gösteren bir şahsiyet olarak şüphesiz tarihimizde müstesna bir yere sahiptir. Onun ölümü ile Karamanoğulları, kısa bir zaman için zayıf bir duruma düşmüşlerse de mücadele azimleri hiçbir zaman kırılmamıştı. Mehmed Bey’den sonra  yine Karamanoğullarından Güneri bey, İçel’de duruma hakim olarak Karaman Türklerine yeniden güç kazandırmış ve onlar, Selçuklu Devleti’nin idresini ellerine alıp Moğollar ile mücadele etmek şeklindeki gayelerine erişmek için faaliyet ve mücadelelerine devam etmişlerdir.”

Babai isyanına katılan aşiretlerden Ağaçerilerin de başından itibaren Moğol işgalcilerine direndikleri görülmektedir. Bu mücadeleleri sırasında binlerce kayıp verdiler. Faruk Sümer Hoca, Ağaçerilerin Moğollarla mücadelesi hakkında sayfa 28’de şu bilgileri vermektedir:

“...Türkmenler Keykavus taraftarı idiler. Onlar Kılıçaslan’ın Moğolların elinde bir vasıta olduğunu açıkça görüyorlardı. Moğollar onun adına hareket eder görünerek geniş çapta yağma  ve katliamlar icra edip, kendi hırslarını tatmin etmekten başka birşey düşünmüyorlardı. Baycu da (Moğolların Anadolu’daki işgalci kuvvetlerin komutanı) Bağdat seferine katılıncaya kadar Orta Anadolu’nun doğu bölgelerinde ve ona komşu yerlerde (Kayseri, Sivas, Tokat-Amasya, Maraş, Malatya) Kılıç Arslan’ın hakimiyetini tanımayanlara karşı harekat icra etmekle geçirdi. Yanında Engürek Noyan da vardı. Bu cümleden Moğollar, Elbistan yöresinde yedi bin kişi öldürerek pek çok kan dökmüşler, genç erkek ve kızları tutsak edip götürmüşlerdi ki, bunların çoğunun Ağaçeriler oldukları muhakkaktır.”

Sayfa 42’de ise Moğol Hanı Hülagü’nün M. 1260 yılında Ağaçeriler aşireti üzerine yirmi bin kişilik bir ordu gönderdiğini belirterek şöyle devam etmektedir:

“Bu ordu birçokların öldürmek, birçoklarını tutsak almak ve mühim bir kısmını da Suriye’ye kaçmaya mecbur ederek Ağaçerilerin faaliyetine son verdi. Bu böyle olmakla beraber, onlar Moğollar arasında da öyle bir şöhrete sahip olmuşlardı ki, CAMİUT TEVARİH’TE (Tarihçi Reşüddin’in eseri) Ağaçerilerden eski bir Türk kavmi olarak bahsedilmesi, şüphesiz bununla ilgilidir. Ağaçerilerden mühim bir kısmı eski yurtlarında kalarak varlığını devam ettirmiştir.”

Gerek Karamanoğullarının gerek Ağaçerilerin gerekse de diğer Türkmen aşiretlerinin Moğollara karşı şiddetli bir direniş gösterdikleri anlaşılmaktadır. Çok ağır bedeller ödemelerine rağmen, topraklarına sahip çıktıkları görülmektedir. Memlük devletinin tarihçisi, Türkmenlerin bu mücadelesi hakkında Moğol Hanı Gazan’ın “Karamanlılar ve Türkmenler olmasa, Moğol atlıları güneşin battığı yere dek ulaşırdı”  şeklinde konuştuğunu yazmaktadır.

Moğol Hanı Gazan’ın sözleri Türkmenlerin mücadelesini özetlemektedir. Türkmenlerin bu mücadelesi yaklaşık olarak seksen yıl devam ettikten sonra Moğolların Anadolu’daki hakimiyetine son verecektir. Karamanoğulları Karaman Beyliğini, Ağaçeriler de Dulkadir Beyliğini kuracaklardır. Her iki beylik de 15. yüzyılın sonuna kadar devam ettikten sonra toprakları 16. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti’nin hakimiyetine geçecektir. Babai-Alevi aşiretlerin kurmuş olduğu bu beyliklerin destek vereceği Osmanoğulları, Anadolu’da siyasi birliği sağlayarak, bir imparatorluk kuracaklardır.

Kaynaklar:

--Prof. Dr. Faruk Sümer, Anadolu’da Moğollar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.

--Muharrem Uçan, Alevi Devletleri, Can Yayınları, ikinci Basım, 2012.