BEKTAŞÎ ŞAİRİ ZİYA PAŞA VE URFA SIRA GECESİ:1
21 Kasım 2026, Cumartesi 15:51Ziya Paşa; “Devlet-i Ali” nin; “Ziya”sı (ışık, aydın), Devlet-i Ali Osman” nın “Paşa”sı, “Osmanlı” nıniseünlü bir “Bektaşi” şairi olduğu görülmektedir.Urfa’daki kısa süreli görevine rağmen kimliği, kişiliği ve inançsal yönelimi hakkında ne yazık ki kayda değer bir bilgi yoktur. Fakat Urfa Sıra Gecesi’nin meşhur Divan açılışı onun güftesi ile başlıyor.
“Özel koleksiyonlarda, halk edebiyatının cönkleri sayılabilecek repertuar defterlerinde mezar ve diğer yapı kitabelerinde adına rastladığımız Urfa şairleri arasında bir gezinti yaparsak 130 kadar şaire rastlarız. Ancak bu 130 şairin tamamına Urfalı demek doğru değildir. Çünkü, repertuar defterlerinde özellikle Fuzulî, Ruhî, Ziya Paşa gibi adını gayet iyi bildiğimiz şairlerin şiiri de olduğu gibi, Urfalı olup olmadığını kestiremediğimiz başka şairler de olabilir. Bunların araştırılması ayrı bir çalışma konusudur.”1
Yüce peygamberimizin, Urfa Halilürrahman camisinin batısındaki oda kitabesine nakşedilmiş bir Hadis-i Şerifinde (Ali Olgusu)): “Kale nebiy Aleyhisselam. Ene medinetü’l- ilm. Ve Ali Babuha.” Türkçesi: (Ben ilim şehriyim. Ali de onun kapısıdır.Kim ki istemek/ öğrenmek isterse, O’nun kapısından gelsin.)”2. emri yer alır.
Bizde, 1868-1869 yıllarında Urfa Mutasarrıflığı görevinde bulunan, ünlü Bektaşi şairi Ziya Paşa'ya: Urfa Sıra Gecesi penceresinden baktığımızda ilk eserin Ziya Paşa’nın ‘Urfa Divanı’ güftesi ile başladığını görüyoruz.
Bu itibarla biz bu oluşuma Bektaşî ayin-i cemi, musahip kardeşliği, sofra geleneği, duaz gibi değerleriyle ortak tarih, kültür, duygu, düşünce ve inanç ruhlu kurumlarıdır, diyebiliriz.
“Sıra gecesi” ve “yâran meclisi”ni, amaçları, yapılış şekilleri ve fonksiyonları bakımından Türk ve İslam kültüründe var olan, bilgi ve bazı değerleri paylaşmak adına zaman zaman bir araya gelmek şeklindeki geleneğin devamıdır.”3
Sıra Gecelerinin 13. yy’ dan itibaren varlığını sürdüren Anadolu ve geniş coğrafyasına esnaf-sanatkâr kurumlarına eleman yetiştiren esnafların işleyiş biçimi denetim mekanizmasını düzenleyen ticari ahlak kurallarının belirlenmesini ahilik teşkilatında görülmektedir.
“Evliya Çelebi, İbn-i Batuta gibi gezginlerin kayıtlarından öğrendiğimize göre Ahi örgütleri yalnız şehirlerde değil köylere kadar yayılmışlardır. Ahilik geleneğinin zaman içerisinde değişikliğe uğramış benzeri ve devamı olan esnaf merkezli, Yarenteşkilatı ve Urfa Sıra Gecesi gibi değişik ad, forum ve içerikte yapılan sazlı, sözlü yemekli toplantılardır, der.
Urfa sıra gecelerinde okunan gazellerin tasavvufi niteliği, dini nitelikleri belirgindir. Örneğin Nabi’nin, Fuzuli’nin, Kuddisi gibi şairler tasavvuf edebiyatında çok okunan şairlerdendir: “Hatayi ise Urfalı olmasına rağmen Alevi-Bektaşi geleneği içerisinde eser veren pek çok şair gibi Şah İsmail’in mahlasını paylaşarak onun tarzında şiir söyleyen takipçilerindendir.”4.
Bu gecelerde Saray’dan sürgün şairlerin Urfa’ya sürgün edilmişleri ve Alevi-Bektaşi yedi ulu ozanlarından; Fuzuli, Yunus Emre, Hatayi, Nesimi, Virani, Pir Sultan, Kul Himmet, Kuloğlu gibi birçoğunun eserlerinin de Urfa müzik repertuarlarında yer aldığı bir gerçek olduğu gibi Ziya Paşa’nın meşhur Urfa Divanı açış güftesi de en başta okunanlar arasındadır.
“Şanlıurfa’da müziğin gelişme sebeplerini araştırdığımızda bazı kaynak kişiler, Osmanlı döneminde saraydan sürgün edilen birçok musikişinasların Urfa’ya gönderildiğini, bu insanların yıllarca müzik birikimlerini yöre insanlarına aktardıklarını ifade etmişlerdir.”5.
“Tasvir-i Efkâr ve Ali Suavî’nin çıkardığı Muhbir (1866) gazetelerinde “Yeni Osmanlılar Cemiyeti”nin gizli toplantılarında alınan kararlar doğrultusunda yapılan yayın, özellikle Ali Suavî “Millet Meclisi Usulü” söz açan yazısı Babıâli’yi baskıya yöneltti. Çok geçmeden de gazete kapatıldı. Ali Suavî Kastamonu’ya sürüldü. Namık Kemal Erzurum vali muavinliğine, Ziya Paşa Kıbrıs Mutasarrıflığına atanarak İstanbul’dan uzaklaştırıldılar.
Mustafa Fazıl, daha önce Padişah Abdülaziz’e gönderdiği mektupla dönemin muhalifleri arasında adı duyulmuş, ayrıca “milletlerin hukukunu tehdit ve tayin eden din ve mezhep değildir. Ve din ezelî hakikat katında kalmazsa, yani dünya işlerine müdahale ederse, her şeyi bozar ve kendisi de bozulur” biçiminde görüşlerle gençlerini güvenini kazanmıştı. * Meşrutî bir yönetim gerçekleştirilirse onu sadrazam olarak görmek isteyenler çoktu. Fazıl Paşa’nın çağrısı üzerine Namık Kemal ve Ziya Paşa Paris’e kaçtılar.”6
“Ziya Paşa İstanbul’da doğmuş. Doğum tarihi olarak iki farklı tarihten bahsedilir. Biri Ebuziya Tevfik’in kabul ettiği 1825 tarihidir. Diğeri ise Hatîmetü’l-Eş’âr sahibi Fatih Efendi’nin kabul ettiği 1829 yılıdır. Prof. Dr. M. Kaya Bilgegil “Ziya Paşa 1829 yılını kabul eder… Çeşitli memuriyetlerde bulunmuştur. Ziya Paşa, Hersekli Ârif Hikmet Bey’in evinde toplanan Encümen-i Şuarâ’ya da alınmıştır. 1855 tarihinde 3. Kâtip olarak Mabeyn’e alınmıştır. Ziya Paşa burada görgü ve bilgisini artırmış, devlet işlerinin inceliklerini öğrenmiş, bir yandan da şiir yazmaya devam etmiştir. Saray Kâtipliği, Ziya Paşa’nın hayatında mühim bir dönüm noktasıdır. Genç şair, sarayda Fransızca öğrenerek Batı kültür ve medeniyetini tanımaya burada başlamıştır. Yeni Osmanlılar cemiyetine girmiştir. Burada faaliyetleri sebebiyle tekrar Kıbrıs Mutasarrıflığına tayin edilmiştir. Fakat buradaki vazifesine gitmek yerine Namık Kemal ile birlikte Avrupa’ya kaçmışlardır. 1871’de yurda dönmüştür. Tekrar Maarif Müsteşarlığı’na getirilmiştir. Sonra buradan Suriye Valiliği’ne, bir yıl sonra Adana Valiliğine getirilmiştir. Adana’daki görevi iki yıl sürmüş ve 17 Mayıs 1880 tarihinde 51 yaşındayken vefat etmiştir. Adana’da Ulu Cami’nin avlusuna gömülmüştür.”
Şanlıurfalı Gazelhanlar sadece divan şiiri geleneğini devam etmiş. Şanlıurfalı şairlerin gazellerini okumakla kalmamış bunların yanında Fuzuli, Ahmet Paşa, Bağdatlı Ruhi, Nezihe Yaşar Hanım, Saffet, Kuddusi, Ziya Paşa gibi Şanlıurfalı olmayan şairlerin gazelleri de okumaktadırlar.
Mehmet Avcı ile yapılan röportajda şu bilgilere ulaştık: “Sıra gecelerinde terkib-i band kullanılmıştır. Kullanıldığını da şu şekilde ifade edebiliriz; Ruhi’nin ve Ziya Paşa’nın terkib-i bendleri kullanılmış olup müzik olarak icra edilmiş ve halen sıra gecelerinde bu terkib-i bendler okunmaktadır.”7
“Eski dönemde diğer yerlerde ve Urfa Sıra Gecelerinde dost meclislerinde evlerde yaşlılar bu havayı güzelim sözlü edebiyatımızın kıssalarını, mesellerini bizlere böyle anlatır yaşatırlardı. Osmanlı döneminin ünlü hiciv yazarı Ziya Paşa “geçmiş zaman olur ki, hayali cihan değer.” deyişi ile gerçeği ve özlemi vurgulamıştır.”8
“Osmanlı İmparatorluğu’nda Namık Kemal’e ve Ziya Paşalara değin vatan kavramı yoktu. Bizim güzel Türkiye’miz Türklerin vatanı değil, Osmanlı hanedanının mülküydü. Bizde “mülkü” değil de “vatan” sözcüğünü, ilk olarak kullanan ve bunu topluma benimseten Bektaşilerdir. Bugün bizim vatan şairi diye andığımız hem Namık Kemal hem de onun yoldaşı Ziya Paşa ve hatta Mithat Paşa Bektaşi’dir.
Namık Kemal’in dava arkadaşlarından Ziya Paşa da tıpkı Namık Kemal gibi, İttihat ve Terakki’nin öncüsü olan Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin üyelerindendir. O, Amasya’da mutasarrıfken, Sivas’ta bulunan Mor Ali Baba’dan nasip alarak Bektaşiliğe girmiştir.
Aşağıda yer alan şiirler Ziya Paşa’nın Bektaşiliğini kanıtlamaktadır:
“Der’i Âl-i Âba’dır melce-i erbab-ı imanın
Ko sofî gayret-i Süfyan’la müstefid olsun
Anub ahval-i sıbt-ı Ahmed’i Üşr-i Muharrem’de etmez ise
Yezid kavmine kim lanet etmezse Yezid olsun.”
(…)
Matem eder âl-i Abâ’yı seven
Sine döger bunda Hüda’yı seven
Babıâl bende-i fermanıyız
Şah Hüseyin’in kulu kurbanıyız”
Ziya Paşa, Arap İslam yorumuna şiddetle karşıdır. Ona göre İslam uygarlığı yıkılmıştır. Doğu ahlakı kendisine dayanmayacak derecede bozulmuştur. O, bu konuda dizelerinde yer vermiştir:
“Diyar-ı küfrü gezdim, beldeler kâşeneler gördüm.
Dolaştım mülk-ü İslam’ı, onda bütün viraneler gördüm”
Ziya Paşa erenler, Bektaşi ahlakını içine sindirmiş bir insandır. Bu konudaki birçok şiirleri bunu kanıtlar. Aydınlanma ateşini yakanların öncüleri Bektaşilerdir. Vatan şairi Namık Kemal ve onun arkadaşı Ziya Paşa Bektaşi’ydi.”9.
Divan şairi Arif Hikmet (Hersekli) ile bir araya gelen “şair, yine Bektaşi olan Namık Kemal, Ziya Paşa, mersiyeleri ile meşhur Kâzım Paşa ile Laleli de Çukur Çeşmedeki evinde her salı akşamları toplanıp muhabbet ederlerdi.”10.
Ziya Paşa’nın “Der’i Âl-i Âba” (İlmin kapısı)’ya çektiği dikkati, Urfalı şair Nabi’de oğluna; “Hamdülilllah nesebin Âli’dir- İlm-i cedd ü ebin Ali’dir.”, Abdi ise; “Kerbelâ’da irtikâb-ı cürm eden zâlimler - Âb-ı Kevser içemez dest-i ‘Ali’den aslâ.” Der ki, bu dizeler, Ziya Paşa’nın dizeleri ile örtüşür. Ayrıca hala, özellikle Urfa Sıra Gecelerinde Ziya Paşa’nın, Urfa Divanı’nın açış güftesi edebiyat tarihimizde yenileşme-Batılılaşma döneminin en güçlü şairlerinden birinin de Ziya Paşa (ö.1880) olduğu edebiyat tarihçilerinin ittifak ettiği bir husustur. Klasik edebiyatın yavaş yavaş sahneden çekildiği bir dönemde edebiyat dünyasına adım atan Ziya Paşa hem şair hem fikir adamı hem de gazeteci kimliğiyle öne öne çıkar.
Şairliği ve bürokrat kimliğiyle Osmanlı Devletinin Batılaşma serüveninde büyük hizmetleri olan Ziya Paşa yazdığı eserlerle de devrin tanınmış şahsiyetleri arasında yerini almıştır. Klasik edebiyat geleneğini ve estetiğini çok iyi bilen ve bu edebiyatın son temsilcisi olarak da değerlendirilen Ziya Paşa, XVI. Yüzyıl şairi Rûhî Bağdâdî (Ö.1605-o6) yazdığı Terkib-bend* ve atasözü mesabesindeki berceste beyit ve mısralarıyla da meşhur olmuştur.
Bu yazıda, Urfa’daki Sıra Gecelerinde gazelhanlar tarafından okunan ve şiir meclislerinin beğenilen gazelleri arasında yer alan Ziya Paşa’nın bir gazelini açıklamaya ve bazı yorumlarda bulunulacaktır. * Böylece Klasik şiir geleneğine âşina olmayanların veya genel okuyucuların bir nebze de olsa gazeli anlamalarına vesile olması hedeflenmektedir.
“Asaf’ın miktarını bilmez Süleyman olmayan
Bilmez insan kadrini âlemde insan olmayan
Zülfüne dil vermeyen bilmez gönül ahvâlini
Anlamaz hal-ı perişânı olmayan (aman) *
Rızkına kani olan gerdûna minnet eylemez
Âlemin sultanıdır muhtaç-ı sultan olmayan
Kim ki Hak’tan kaçmaz andan korkar erbâb-ı ukûl
Her ne isterse yapar Hak’tan hirâsân olmayan
İtiraz eylerse bir nâdân Ziyâ hâmûş olur
Çünkü bilmez kadr-i güftârı suhendan olmayan”
Gazelin ilk beyti şöyledir: Âsaf kelimesi Osmanlılarda vezir ve özellikle veziriazamlar için kullanılan bir isimdir. * Yukarıda verilen bilgilerden sonra gazelin ilk beyiti şöyle nesre aktarılabilir: “Süleyman olmayan Âsaf’ın kıymetini-değerini, seviyesini bilmez) anlamaz. Dünyada insan olmayan kimse de insanın kadrini bilmez.”
Gazelin ikinci beyti şöyledir: “Perişan/kederli olmayan kimse, perişân hâli anlamadığı gibi zülfüne gönül vermeyen (kimde de) gönül hâllerini bilmez.” Zülüf saç demektir. Divan şiirinde sevgilinin saçı âşığın gönlü için bir yuvadır.- ve âşığın parça parça olmuş gönlü sevgilinin zülfüne takılmıştır.
Gazelin üçüncü beyti de: şöyledir: “Allah Teâla’nın canlılara yeme içme ve başka hususlarda yararlanmak üzere verdiği her şeyi” ifade eder. “Gerdûn”un “dönen, devreden” anlamıyla birlikte “felek, dünya, sema” manaları da vardır.
Gazelin üçüncü beyitinde dile getirilen husus/mevzu yukarıdaki beyitlerden bağımsız olup “Rızkına kanaat eden (kimse, kişi) dünyaya minnet eylemez/kimseye karşı kendini borçlu hissetmez. Sultana/padişaha muhtaç olmayan kimse âlemin/dünyanın sultanıdır.”
Gazelin dördüncü beyti şöyledir: “Akıl sahipleri/akıllı kimseler. Allah’tan korkmayan kimselerden korkar. Çünkü Allah’tan korkmayan bir kimse her ne isterse yapar/yapabilir.”
“Beş beyitlik gazelin son beytinde şair adını/mahlasını anarak “Eğer bir nâ-dan/bilgisiz, cahil (bu söylediklerime) itiraz ederse Ziyâ susar, cevap vermez. Çünkü sözden/şiirden anlamayan kimseler sözün/şiirin/edebiyatın kıymetini bilmez.” Diyerek cahil kimseler karşısındaki tavrını açıkça ortaya koyar.
Böylece Ziyâ Paşa hikemî şiir tarzıyla yazdığı beş beyitlik bu gazelinde toplumun her kesimindeki insanlara nasihat ederek hem tecrübesini aktarır hem de klasik şiirdeki sanat gücünü ortaya koyar ve yazdıkları eserlerle adeta ölümsüzleşir.”11.
*****
1- Adil Saraç, “Bilinen Urfa Şairleri”, Editör Prof. Dr. Ali Bakkal, Şair Nâbî Sempozyumu 13-15 Kasım 2009, Ofset Matb. San. Tic Ltd. Şti., Şanlıurfa, s.488
2- Haz: Mahmut Karakaş, “Şanlıurfa Kitabeleri, Dal Yayıncılık, Şanlıurfa, Tarihsiz, s.23
3- Abuzer Akbıyık, “Şanlıurfa Sıra Gecesi”, Elif Matbaası, Şanlıurfa, 2006, s.221
4- Mehmet Aydınoğlu, “Şanlıurfa Sıra Gecelerinde Dîvân Edebiyatı İzleri”, Elif Matbaası, Şanlıurfa, 2022, s.96-97; * (Aslan, 2014, s.5).
5- Abuzer Akbıyık- Salih Turhan- Sabri Kürkçüoğlu- Osman Güzelgöz- Kubilay Dökmetaş, “Şanlıurfa Halk Müziği”, Şanlıurfa Valiliği Kültür Yayınları, Cem Veb Ofset Ltd. Şti, Ankara, 1999, s.23; * Bu güfte aynı zamanda Şanlıurfa divanının güftesini de oluşturmaktadır.
6- Şükran Kurdakul, “Namık Kemal”, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1991, s.14-14; *Niyazi Berkes, “Türkiye’de Çağdaşlaşma, 1973”, s.248;
7- Mehmet Aydınoğlu, “Şanlıurfa Sıra Gecelerinde Dîvân Edebiyatı İzleri”, Elif Matbaası, Şanlıurfa, 2022, s.237-238-120-121-209; * Karaduman, 2011; * Avcı, 2019; * Ziya Paşa’nın Halep valiliği döneminde Urfa ile ilişkileri gelişmiş görülmektedir.
8- Necdet Şansal, “Tarihi Urfa Kültürü”, Akademi Basın Yayın Org., İstanbul, 2022, s.120
9- Şakir Keçeli, “Uluslaşma Sürecinde Bektaşi Aleviler ve Atatürk”, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2006, s.83-84-85; * Namık Kemal de bir dizesinde; “Tek başıma kalsam Şeh-ı devrâna baş eğmem- Namık nideyim hanede evlâd ü iyâl var” der. Ziya Paşa, doğrudan Alevi kimliğiyle değil, Osmanlı dönemindeki Alevi-Bektaşi kültürüne yakınlığı ve bu kültürü destekleyen duruşuyla bilinen bir Tanzimat Dönemi şairi ve devlet adamıdır. [1, 2, 3]
Önemli detaylar şunlardır:Bektaşi Çevresi: Ziya Paşa; Namık Kemal, Şinasi ve Talat Paşa gibi Osmanlı dönemi aydınlarıyla birlikte Bektaşi geleneğine bağlılığı ile tanınır. [1, 2, 3]
Kültürel Etkileşim: Anadolu ve Osmanlı tarihinde Alevilik ve Bektaşilik birbirine çok yakın ve iç içe geçmiş kültürlerdir. Şiirlerinde ve fikir hayatında Bektaşi tasavvufunun hoşgörüsünü ve etkilerini görmek mümkündür. [1, 2]. Alevi-Bektaşi Şairi Algısı: Edebi çevrelerde ve araştırmalarda özellikle inanç açısından bir Alevi-Bektaşi şairi ve aydını olarak değerlendirilmektedir. [1]
Ziya Paşa'nın Şanlıurfa ile ilgisi, 1867-1868 yılları arasında bölgede mutasarrıf (yönetici/vali) olarak görev yapması ve bölgenin köklü müzik kültürüne yansıyan "Urfa Divanı" adlı eseri miras bırakmasına dayanmaktadır. [1, 2, 3] Ziya Paşa'nın Urfa ile olan bağlantısını belirginleştiren önemli başlıklar şu şekildedir:
Ulaşım ve Altyapı Hamlesi: Günümüzde batı ile bağlantıyı sağlayan tarihi Urfa-Birecik yolunun yapım çalışmaları ve düzenleme adımları ilk olarak onun mutasarrıflığı döneminde (1300 Rumi) başlatılmıştır. [1]
Urfa Sıra Geceleri ve Urfa Divanı: Yörede "Urfa Cezayirî" olarak da bilinen, Ziya Paşa'nın mahlası ve şiirleri etrafında şekillenen Urfa Divanı, bölgedeki geleneksel sıra gecelerinin açılışında ve uzun hava performanslarında günümüzde dahi sıklıkla okunmaya devam etmektedir. [1, 2]
Ziya Paşa'nın idari geçmişi ve Şanlıurfa'nın yerel yönetim tarihi hakkında daha fazla detay için Şanlıurfa Gazetesi veya Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi arşivlerine göz atabilirsiniz. [1, 2]. Urfa Divanı - Ekşi Sözlük: Urfa sıra gecelerinin olmazsa olmaz uzun havalarındandır. Urfa Cezayirî olarak da bilinir.
10- Doç. Dr. Bedri Noyan DedeBaba)”, Ant/Can-Yayınları, Anadolu Matbaası, İstanbul, 1975, s.440
11- Prof. Dr. Ekrem Bektaş, “Ziyâ Paşa ve Asaf’ın Mikdârı”, Şanlıurfa Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi, S8yı:48, Haziran 2025, Semih Ofset, Ankara, s.87-88-89-90; * Abuzer Akbıyık, “Şanlıurfa Halk Müziği”, ŞURAV Yayınları, Cem Veb Ofset Ltd. Şti, Ankara, 1999, s.560.Urfa divanının güftesin


Yorum Yazın
E-posta hesabınız sitede yayımlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişdir.
Facebook Yorum