EKENOMİK MADEN YATAKLARININ TEŞKİLİ BİR

• Bu yazı belli bir sıra takip etmeden yazılmıştır.Meraklı arkadaşlar faydalanabilir fakat esas amacı değerli taş ve maden arayan kişilere yardımcı olmaktır.Elbette belli düzeyde bilgili olmayı zorunlu kılmaktadır.Diğer yazılarımda olduğu gibi konunun anlaşılması için özel gayret sarf edilmemiştir çünkü çoğu ordan burdan alınan derlemelerdir. Bu nedenle anlaşılması bazı arkadaşlara güç gelebilir.

Yazının temel amacı magmada eriyik halde bulunan karışımın,magma yukarı doğru tırmandıkça sıcaklık ve basıncın düşmesi ile birlikte önemli safhalarda hangi minerallerin meydana geldiğini anlatmayı amaçlar.

Bilinen minerallerin çoğu “ Zıt jeolojik” ortamlarda bulunur.Lityum mun pegmatiklerde ve tuzlu sularda bulunması,magnezyumun sedimanter lerde bulunması,fosfatların ise magmatik ve sedimanter ortamda bulunması gibi.

Magmatik kökenli mineraller magmanın katılaşmasının farklı safhalarında kristalleşebilir.Örnek: elmas, grafit, korund ve forsterit .Bu sayılanlar erken safhalarda kristalleşip zenginleşirken “Apatit “ ve diğer püskürük kayaçlar daha geç  safhalarda oluşurlar.

Elmas ve grafit dünyanın iç kesimlerinde karbonlu yerlerde oluşur.Bu oluşumda basınç doğrudan etkilidir.100 km yi geçen derinliklerde kimberlitin bir bileşeni olan karbon,olivin,diyopsit ve pirop garnet ile birlikte elmasda kristalleşir ( bu durumu yapılan laboratuvar araştırmalarında elde edilen bilgilerden çıkarıyoruz zira elmasın içinde bulunuyorlar) Elmas çekirdeğinin ilk oluşumu muhtelen yerin 150 km derinliğinde oluşmaya başlar fakat büyümesi biraz daha yukarılarda devam eder.( 120 km civarı) Bu elmaslar yüzeye çıkabilmek için kimberlite ( veya lamproite) magmasının içine katılırlar.Fakat grafit minerali ise daha düşük sıcaklık ve basınç olan daha yukarılarda ( 120 km nin üzerindeki derinliklerde) oluşur. Grafitler; 400- 650 derecelik sıcaklıklarda ortamda hidrojen bulunması durumunda indirgenir ve bu karbon bileşikleri olarak metamorfizmaya uğrayarak sedimanterlerde pulsu grafit oluşumları halinde bulunurlar.Nefelin Siyenit magması çevre kayaçları etkilemesi sırasında magmaya daha fazla “AL2O2” bileşeni katılabilir ve bu bileşen de  Nefelin ile bağ kurarak “korund” oluşumunu sağlayabilir.

Magmanın daha geç safhasında Apatit; manyetit ve Nefelin ile birlikte kristalleşir.

Hidroksil grubu mineralleri içeren geç safhada oluşanlar ; granit , bazalt, diyabaz, labradorit, tüf, pomza, perlit, nefelin- siyanit .

PEGMATİTLER : Erken safhada henüz uçucu ve hidroksil gruplarının olmadığı zamanda sıcaklık düşüşü ve kristalleşme hızına  bağlı olarak magma pegmatitleri oluşmaya başlar. Aslında bu pegmatitik yataklar için daha altta ve daha büyük boyuttaki sokulumlardan farklı değildir ancak onlardan hayli küçük olmaları ve mercek biçiminde yapısı nedeni ile ayrılırlar.

Granit pegmatitler 800- 700 derece arası sıcaklıklarda ve 0.3 GPA basınç koşullarında pegmatit damar etrafında bir kuşak oluşturan ince taneli oplit ile birlikte kristalleşmeye başlar .İç kısımda bir metre veya daha büyük boyutta kristaller oluşabilir.600-700 derece ısı aralığında “Bloklu pegmatitler “ oluşur.Bu oluşanlar da kuvars,potasyumlu feldspatlar bulunur.Bunlara basit pegmatitler olarak adlandırılır.600-500 derece ısı aralığında ise H2O, F, B, gibi uçucu mineraller ve elementler içeren bu ortamda TURMALİN, MUSKOVİT, BERİL,TOPAZ oluşur. 400-500 derece ısı aralığında ise K-Feldispatlar gibi daha önceden oluşmuşlar “ONARTILARAK “ lityumlu mika, Albit, muskovit, Spodumene,Kalay ile NTE ler ( Nadir Toprak Elementleri)  oluşur.

Yukarıdakinden daha aşağı sıcaklıklarda ise artık “ Hidrotermal Mineraller” oluşur.Bu fazda pegmatiğin en son oluşan minerali olan KUVARS bu pegmatiklerin tam ortasında bulunur. FAKAT “Metasomatik Pegmatik “ her zaman oluşmadığı gibi tam bir zonlama da göstermeyebilir. Zonlu yapı pegmatik sokulumun ayrıldığı anda ana magmanın farklılaşmasına göre gelişir. Ayrılmanın son safhasında uçucularca zenginleşme daha ileri düzeyde farklılaşma zonlama ve metasomatizma olur. Hibrit Pegmatitler ise ; içine sokuldukları kayacın farklı kimyasal yapısından kaynaklanan kirlenme nedeni ile oluşurlar , örnek ; bazik kayaçlar,biyotit, kardiyarit, diyopsit,garnet mineralleri. Düşük silis içeren ultrabazik kayaçlarda ise “SiO2 “ eksikliği ile neticelenen “Desilifikasyon” a sebep olur ve bu ortamda ise korund oluşur ( yakut ve safir ) 

Granulit gibi yüksek alüminyum içeren kayaçlar sebep olan kirlenme sonucunda korund, Sillimanit, Andaluzit ve  krizoberil gibi minerallerin oluşmasına sebep olurlar. Fakat Serpantinit gibi kayaçlar içine sokulan pegmatiklerde ise içeri süzülen “SiO2” sıvıları buralarda “Zeolit,  karbonatlar, Vermikülit” gibi oluşumlara neden olurlar.

NOT: Koşullar uygun olduğunda devam edilecek