ELMAS BENZERİ DEĞERLİ TAŞLARIN PİYASA DEĞERLERİ ÜZERİNE

Değerli arkadaşlar,aslında bu yazının yazılma nedeni çok sık gördüğüm paylaşımlar sebep oldu.

Özellikle yeni arkadaşlar biraz farklı bir taş bulduğunda hemen soruyorlar “elmas buldum,kaç para eder?”.

Bu yazı ile bu meseleyi açıklamaya gayret edeceğim. Ancak öncelikle genel geçer bazı gerçekleri sıralamak gerekiyor; 

1-) Bir taşın değerli olması tamamen “insani” değerlendirmedir. Bir elmasın bir at,köpek vb.  canlı için önem arz etmez. Fakat bir yiyecek veya su her canlı için değerlidir.

2-) Taşların değer kazanması her daim aynı kurallara uymamıştır. Kısaca tarihsel olarak veya yöresel olarak çok değerli kabul edilmiş taşlar mevcut olmuştur.Yeşim taşı Çin’de eskiden beri çok değerlidir ve Çin kültürü ile bağlantılıdır.

3-) Değerli taşlar geçmiş dönemlerde kategorize edilmeye çalışılmış taşlar 

A- Değerli taşlar   B-Yarı değerli taşlar   

diye ikiye ayrılmış,birinci grupta a- Elmas   b-  Yakut    c-  Safir   d- Zümrüt e- Ametist olarak belirlenmiştir.

Ancak dikkat edilirse bu listede bazı yeni taşlar ile inci,yeşim benzerleri yoktur. Ayrıca Güney Amerika da çok bol ametist taşının bulunması bu taşın değerini düşürüp yarı değerli grubuna girmesine neden olmuştur. Bu gerçekten yola çıkarak evrensel bir kural ortaya çıkıyor ”az bulunan taş daha değerlidir”

4-) Süs taşları için ikinci bir değerlilik kural ise “mümkün olduğu kadar sert olmasıdır” elbette bazen bu kurala boş verilir, örnek çok güzel bir “siyah opal” yeterli sertlikte olmamasına rağmen oldukça değerlidir. Bu anlamda kesin üstünlük elmastadır. Bu taşın sertliği on dur. Daha serti şimdilik yoktur.(elmaslar içinde farklı sertlik bir gerçektir ama buna değinip geçiyoruz.)  Peki neden sertlik önemli?  Bunun birkaç cevabı var. Öncelikle takı olarak kullanılan değerli taşlar sürtünme,çarpma gibi sebeplerle çizilerek albenisi zarar görebilir bu nedenle sert olması bunu önler. İkinci olarak bir taş ne kadar sertse o kadar iyi parlar veya cila tutar(bu kuralın da ters örnekleri var)

5-) Bir diğer etken ise “renk”tir. Her insan ve kültüre göre değişmekle birlikte kırmızı renk,yeşil ve mavi renkler diğerlerine göre baskın gözükür.Fakat renk konusu renkler arasında ki rekabetten ziyade o rengin “doygunluğu”ve taşın yapısı ile uyumluluğu ile alakalıdır. Beğenilen renkler soluk olmayan,parlaklığı artıran, yayılmış özellik gösteren özelliklere sahip olmalıdır. Beyaz elmas gibi taşlar yüksek kırılma indisi ile gökkuşağının bütün  renklerini yansıtır. Burada taş ne kadar “temiz beyaz” ise o kadar değer kazanır. Uzmanlar bunun için renk skalaları hazırlamışlardır bunlara göre puanlanır. Beyaz elmas içinde genelde sarımsı rengi veren “nitrojen”atomları vardır aslında bu taşın değerini azaltır.Tam tersine aynı elmasa “bor”elementi kristal yapıya girmiş ise taşı mavi renk verir ve değeri çok yükselir.Kısacası her taşa göre değişen bir değerlendirmedir dersek daha gerçekçi olur. Birçok taşın çok sayıda farklı renkli olanı vardır,kuvarsın hemen her renkte alt çeşitlerinin olması gibi (mor olan ametist,sarı olan sitrin,renksiz olan kaya kristali vs.) Bu durumda işler karışır insanlar böyle farklı özellik taşıyan taşlar için genellikle bir rengi o taşa daha yakıştığını düşünerek onu daha değerli kabul eder.Topazda bu durum “imperial topaz” denilerek belirlenmiş,elmasta “pembe ve kırmızı elmas” daha yükseğe konmuş,kuvarsta mor renk yakıştırılmış,turmalin de  elektrik mavisi renge sahip “paraiba turmalin”en değerli görülmüş,  bu uzar gider…

6-)Taşlarda bir başka faktör ise “ka(ı)rat”olayıdır. Biz kırat diyeceğiz. Kırat bir ağırlık birimidir (tıpkı gram gibi) geçmiş zamanlarda ticarette kolaylık sağlamak için “keçiboynuzu tohumu “ölçü olarak kabul edilmiştir hala geçerliliğini sürdürüyor.Bir kırat,0.2 gram kabul edilir bu durumda 5 kırat 1 gram eder.Değerli olan bir  taşın daha ağırı (kıratı büyük) daha değerlidir yani daha çok para yapar.Gayet anlaşılır bir durumdur.

7-)Taşlarda meydana gelirken (doğum lekesi) oluşan “inklüzyon”lar olabilir (kapanım denir türkçede) bu inklüzyonlar çoğu durumda zararlıdır. Elmasta sık sık grafit kapanımları görülür bu durum taşın değerini düşürür (ancak minerologlar için bu kapanımlar çok değerlidir ama onlarda da para pek bulunmaz!) Bu durumu izah etmek için uzmanlar “göz temiz” diye bir  deyim söyler bunun türkçesi insan gözü ile bakıldığı zaman bu tür kapanım veya bozukluklar görülemez demektir.Taşın değerini artırır şayet hiç yoksa. Ayrıca buna benzer şekilde “lup temiz”diye ikinci bir deyim vardır bununla 10 büyütmeli “lup”ile bakıldığı zaman taşın temiz göründüğünü anlatır bu durumda taş daha da değer kazanır.(Lup: özel büyüteç demektir)

8-) Diğer bir etmen ise “parlaklık”tır. Bir taş ne kadar parlaksa değeri artar. Yakından bakalım. Parlaklık değişik isimlendirmelerle sınıflandırılmıştır.Kuvarsın parlaklığına “cam parlaklığı”denir, elmasa ise “adamantine”parlaklık denir (bu deyim yunancadan gelir karşı konulamaz gibi anlamdadır) genelde metaller “metalik “ parlaklık gösterir  daha birçok farklı çeşidi vardır “reçine parlaklığı,inci parlaklığı vs.”

Parlaklık ile “kırılma indisi”bağlantılıdır. Mesela elmasın kırılma indisi 2.42 dir. Açıklama şart oldu. Havanın kırılma indisi 1 kabul edilir. Suyun kırılma indisi 1.3 dür. Kuvarsın 1.5 civarı bazı garnetlerin 1,8 civarı(yüksek sayılır) fakat kırılma indisi en yüksek mineral elmasın değildir.En yüksek kırılma indisi 3 olabilir ( son sınırdır) daha yükseği olamaz.

9-)  Değerli taşlarda değer faktörleri arasında çoğu zaman geçmeyen ancak çok etkili olanları vardır. Bunlardan biri “tarihsel “değerdir. Bilindiği gibi elmas uzun zamandır kullanılıyor ve bu taş çok uzun ömürlü ayrıca sertliği çok yüksek dayanıklılığı da  yeterli seviyede olduğundan binlerce yıldır kullanılanı  vardır mesela Napolyon'un eşinin kullandığı elmas gerdanlık hala piyasada bulunur elbette bu taşın değeri aynı özelliklere sahip olsa da daha değerli kabul edilir.Benzeri bir olay bir Budha Heykelinden çıkarılan elmas içinde geçerlidir.Sanırım bu durum da  gayet rahat anlaşılacaktır.

10-) Bir başka faktör ise o taşı hangi firmanın pazarladığıdır. Bu günümüzde reklamın gücü veya “marka faktörü”olarak adlandırılır.

11-) Diğer bir önemli etmen ise taşı hangi ustanın fasetlediğidir. Faset olayı ilk defa Avrupa’da bulunmuştur (rönesans Avrupası) bu durum özellikle elmasın çekiciliğini inanılmaz artırmıştır.Kısacası taşı kimin fasetlediği göz ardı edilemez değer etkenidir.

12-) Belki garip gelecek ama son faktör “taşın çıktığı yer”dir. Bununda sebebi yine reklamla alakalıdır.Siz istediğiniz kadar güzel zümrüt bulun,bugünün dünyasında en iyi zümrüt “Bolivya zümrütüdür” hatta orda bulunan  yerel bir madenin değeri daha fazladır. Aynı durum yakutlar içinde geçerlidir  “Burma Yakutları” en değerli olanıdır.

Yazının asıl konusu olan “elmas gibi değerli olan taşlar”konusunu kavrayabilmek için bu girişi yapmak zorunda kalındı.

Değerli taşlar,kişiden kişiye- ülkeden ülkeye göre değişebilir. Bu yazıda ortalama değer yargısını göz önünde tutacağız.  Bir özet bilgi olarak toplu olarak yazalım.Ayrıca her önemli taşı yazının içinde ayrı ayrı ele alacağız.Fakat kolaylaştırmak amacı ile gruplandırmakta yarar var.Özellikle benim üzerinde durduğum “bor”kaynaklı olanlara geniş yer ayırmayı faydalı görüyorum.Oradan başlayalım;

1-)BOR VE SLİKATLARI DEĞERLİ TAŞLARI:

Bor hakkında küçük bilgi verilmez ise konu eksik kalır.Bilindiği gibi yer kabuğu da  tek çeşit mineral veya elementlerden  oluşmaz. Öncelikle elementler vardır (elementler ayrışmayan ana madde yapıcılarıdır.Örnek Oksijen,altın,platin,demir elementtir.Fakat bir demir minerali olan hematit element değildir veya su mineraldir ama element değildir çünkü ayrıştırılırsa oksijen ve hidrojen elementlerinden oluştuğu görülür.Tek başına hem element hem de mineral olanlarda vardır misal altın,elmas gibi.)  

İkincisi ise minerallerdir. Minerallerin sayısı 4.000 nin üzerindedir.Yenileri bulunmaya devam etmektedir.

 Üçüncüsü kayaçlardır. Kayaçların belli bir standardı yoktur. Bu nedenle mineraller gibi sertlik,özgül ağırlık testi ile anlaşılmayabilir. Ancak yeni meydana gelmiş yani bozulmaya uğramamış olanlarının tanımlaması yapılabilir. Ortak özellikler gösterebilir. Bor elementine dönecek olursak. Birinci olarak bu element ne metal ne ametal daha ziyade metalik özellikler gösterir.Beş adet elektronu mevcuttur yani son yörüngesi tam dolu olmadığı için bileşik yapmaya çok uygundur.Bu özelliği nedeni ile doğada saf halde bu elemente çok özel şartlar dışında rastlanmaz. Bu nedenle çok sayıda minerali mevcuttur.Bu minerallerinin bir kısmı uzun süredir insanlar tarafından bilinir ve kullanılır  ( boraks gibi).  Saf olarak ayrıştırıldığı zaman siyah veya kahverengidir. Sertliği çok yüksektir(9.3) ancak bazı bileşikleri biraz daha serttir mesela “bor karbürün sertliği (9.32)” bor nitrür”  ün  sertliği (9.34) dür.  Bor,su ile 200 derecede reaksiyona girer. Hidrojenle ise 840 derecede, oksijenle ise 700 derecede reaksiyona girer. Normalde elektrik iletmez ancak yüksek sıcaklıklarda iletken olmaya başlar. Cam,seramik,tarım(gübre),deterjan,ağartıcı,böcek ilacı,alaşım endüstrisi,nükleer sanayi vs de kullanılır.

Endüstriyel olarak boraks (tinkal) ,kolemanit, üleksit, razolit (kernit) isimli mineralleri önemlidir. Ayrıca bizi asıl ilgilendiren Turmalin gibi de mineralleri vardır.Bu çeşit değerli taş olabilenleri bu yazıda göstermeye çalışılacak.Bunu ikinci bölüme bırakmak gerekiyor. Bor elementinin yüzlerce minerali vardır.Yerkabuğunda 0,00086 %  oranında bulunur kısaca az bulunan elementtir kıyaslama için kurşundan daha az ancak kalaydan daha çok bulunur diyelim.

Topluca değerli taş olan bor minerallerini yazalım:

1-)Turmalin.  2-)Grandidierite.  3-)Jeremjevite.ö 4-)Painite.  5-)Poudrettiete. 6-)Serendibite.  7-)Danburite.  8-)Kornerrupine.  9-)Hambargite.  10-)Aksinite.