EMERALD ,ZÜMRÜT 1

EMERALD (ZÜMRÜT)

Değerli arkadaşlar zümrüt ile ilgili bir kısa yazı  yazmıştım bu defa daha geniş bir yazı düşündüm. Yazının amacı esas olarak çok bilinenleri özetle geçip asıl olarak bu mineral nasıl meydana gelir, nerelerde bulunur, hangi kayaçlarda ve ortamlarda hangi mineral veya  kayaçlarla birlikte oluşur ve de ülkemizde hangi yöre ve ortamlarda bulunabilir bunları yazmaya çalışacağım. Fakat zümrüt en değerli taş çeşidinden olduğu için kesinlikle inanıyorum ki bu mineralle ilgili sır gibi saklanan bilgiler olduğundan bizim gibi başkasının araştırmalarını okuyarak bulmaya çalışan insan veya ülkeler daha olayın başında eli kolu bağlanmış oluyor bu handikapı aşmak için bilinen veyahut az bilinen bilgileri deşip buralardan yeni bilgiler üretebiliriz.Bir başka yolu olarak da kişisel bulguların ortaklaşması olduğunu düşünüyorum ancak bu konuda pek umudum yok çünkü ortak çalışma yönünden zayıfız.Evet, meramımızı anlattık konuya girelim.

Öncelikle pek dikkat çekmeyen bir konuyla başlayalım; bazılarımızın dikkatini çekmiş olabilir  değerli taş veya madenlerde adlandırma konusu ilginçtir zira biz Türkler ile özellikle Batı Dili konuşanlar eski tarihlerden beri bilinen taş adlarında tamamen farklıyız mesela biz elmas diyoruz batı alemi "diamond"veya ona yakın isimle bu taşı adlandırmış, devam edelim biz altın diyoruz batı alemi "gold" demiş,bizim zümrütümüz var onların "emerald"ı. Uzatmıyayım uzun zamandır bilinen taş ve madenlerde kendi adlandırmamız mevcutken özellikle sonradan bulunan taş ve madenlerde neredeyse tamamı yabancı isimlerden oluşuyor (uranyum, platin, turmalin, alüminyum vs.)

Evet, yukarıdaki girişin konu ile doğrudan ilgisi yok mutlaka meraklıları olacaktır konuyu  onlara emanet deyip devam edelim.

Öncelikle zümrüt bir beril grubu değerli taşıdır.Belki karıştıran olabilir kısa bir açıklama:

Berilyum bir elementtir tıpkı "hidrojen, altın, oksijen, titanyum vb" Beril ise bir mineraldir tıpkı kuvars, korund, su buzu, turmalin vb. Dikkat edilirse bazı elementler aynı zamanda mineraldir (altın, platin vb.) bu durum mineral tarifinden kaynaklanır (bunları daha önce defalarca yazmıştım)

Beril grubu şunlardan oluşur: zümrüt, kırmızı zümrüt(biksbit de denir ), goşenit (renksiz olanı), heliodor (ağırlıklı olarak sarı renkli), yeşil beril (bu adlandırma Avrupa ve Amerika arasındaki bakış farkı ile ilgilidir bazı berillerin yeşil rengi krom yerine "vanadyum"ve ya  krom ile renklenmiş olsa bile açık yeşil ise zümrüt kabul edilmez bunun yerine "yeşil beril" diye kabul edilir elbette bu durumda değeri düşer.)

,Akumarin (su renginde anlamındadır ağırlıklı olarak mavi ve mavimsidir), Morganit (pembe renk hakimdir), krizoberil (ağırlıklı olarak sarı yeşil renk hakimdir), Aleksandra taşı ( son iki taşı beril grubuna dahil etmeyin,nadir bulunan çok değerli taştır,bilgi verilecek)

Not: İçinde berilyum bulunan mineral sayısı çok fazladır,beril bulunan ile berilyum bulunanı farklı görelim. FAKAT aslında beril mineralleri de burada yazıldığından daha çoktur (daha önce "Beril mineralleri"diye yazmıştım bu yazıya bu yazının linkini ekleyeceğim dileyen oraya bakabilir ancak toplamda 32 adet beril minerali mevcuttur.Yukarıda yazılanlar hem değerli hemde bulunabilirliği olanlardır (çok nadir bulunan minerali bulmak da çok zor olacaktır…)

Linki: https://docs.google.com/document/d/1IHPtZnJnsS48uVXn1v1haqmzP5tKivyfegywusUaGTo/edithttps://docs.google.com/document/d/1IHPtZnJnsS48uVXn1v1haqmzP5tKivyfegywusUaGTo/edit

ÖZELLİKLERİ:

formülü; Be 3 Al 2(Si O3) 6  formüldende görüleceği üzere taşımız bir silikattir.

Kristal sistemi; altıgen   Parlaklık; cam gibi (silikatların ortak özelliği)

Sertlik;7.5-8   Şeffaflık; opaktan saydama kadar olabilir.  Optik özelliği;tek eksenli (-)

Özgül ağırlığı; ortalama 2.76 kabul edilir (kuvarstan biraz yüksek)ancak beril grubunda bu sayı aldatıcıdır özellikle zümrüt için.Çünkü aslında ö.ağırlık 2.68 den 2.90 lara geniş bir skalada bulunabilir bunun nedeni de özellikle zümrütte kristal yapıya giren "krom oksit"in % ler seviyesine çıkabilmesi (oran arttıkça renk koyu yeşile kayar)ile ağırlığa etkisi yükselir. Ayrıca kapanımlarınında çok olması da etkilidir.

Çizgi rengi; beyaz   Kırılma indisi; 1,564- 1.602 (anlaşılacağı üzere k.indisi düşüktür)

Çift kırılma; 0,0040- 0,0070  Kırılmaya direnç;zayıf yani kolayca kırılabilir)

Ultraviyola floresan etkisi; yoktur ancak taşı iyileştirmek için kullanılan doğal veya sentetiklede bu özelliğe sahip olanlar bulunur.

Kırılma biçimi; konkoidal (kuvars benzeri)  Kristal alışkanlığı; masif halde veya özgün kristalli. Masif ile kasıt kayaç gibi olabileceğini gösterir yani her beril illa özşekilli olmaz.

BULUNDUĞU ÜLKELER:Kolombiya(en önemli üretici ülke), Zambiya(ikinci önemli ülke), Afganistan, Avustralya, Avusturya, Brezilya, Bulgaristan, Kamboçya, Kanada, Çin, Mısır, Almanya, İtalya, Kazakistan, Madagaskar, Mozambik,Zimbabwe, Güney Afrika, Somali, İspanya, İsviçre, Rusya, ABD, Hindistan

Notlar:Kolombiya'da üç önemli zümrüt yatağı vardır  1-Muzo  2-Coscuaz 3-Chivar. Bu zümrüt yatakları çok ünlüdür buralardan en kaliteli zümrüt çıkarılır. Kolombiya dünya zümrüt üretiminin yıllara göre %50-95 ni temin eder.Bu yataklar Amerikaya ( Güney Amerika) İspanyollar gelmeden önce yerli halkı tarafından çıkarılıyordu. İspanyollar halkı köle yapıp bu madenlerde çalıştırdı. Durum hala çok değişmiş değil buralarda bu işler mafyanın kontrolündedir.Ayrıca bu ülkede çok özel bir zümrüt çeşidi olan "Trapiçhe"de çıkarılır (resimlerde olacak) 

TARİHÇE: M.Ö 1.500 yıllarda antik Mısır'da zümrüt çıkarılmıştır. Daha sonraki dönemlerde de bu yataklar Romalılar, Bizanslılar döneminde de işletilerek sadece kalıntı halinde günümüze bırakılmış durumdadır. Bu yataklarla ilgili olarak üç dört sene önce bir sanırım Fransız mineroloğun yazısının özetini okumuştum ancak makalenin tamamı paralı idi kendisinden mesaj ile ücretsiz göndermesini rica etmiştim sağolsun hemen göndemişti.

Geçmişte Hindistan'da zümrüt bulunup işleniyordu ayrıca Avusturya'da da çıkarımıştır. Ayrıca Osmanlı Hükümdarları özellikle zümrüte çok meraklı idi hala müzelerimizde çeşitli silah üzerinde çok güzel zümrütler görülebilir.

DEĞERİ   :

Her bir değerli taşın ortak olarak değerlendirilmesinde dört   "C" kuralı egemendir buradaki "C" ile kastedilen  1-)karat  (c-ile yazılır anlaşılacağı üzere taşın ağırlığını gösterir.Aynı değerdeki taşların daha büyüğü “ağırı”daha pahalı anlamındadır. ) 2-) Cut(kesmek anlamında ancak buradaki anlamı fasetlenmesi,işlenmesi demektir) bir taş özellikle faset kesimde ya değeri artar yada kötü olabilir bu çok teknik bir konudur özellikle elmasın kesimi zor ve ince hesaplara dayalıdır zira yanlış açı ile kesim yapılırsa parlaklık,berraklık,flaş etkisi,renk çeşitliliği vb etkilenir ayrıca taşı kesen ünlü biri ise taşın değeri daha da artar.  3-) Color (renk), burada şu renk daha değerli anlamında değildir kastedilen şey aynı taşın aynı renk skalasındaki farklılıklarla alakalıdır. Sözgelimi beyaz elmas renk değerlendirmesinde ki değerlilik ne kadar saf olduğu ile ilgilidir zira elmaslarda genelde hafif de olsa sarı renk görünür bunu ancak uzmanları değerlendirebilir bize tamamen saf beyaz görünen taş uzmanınca farklı puanlarla derecelendirilir veya bir yakut rengi yüzlerce  kırmızı renk skalasına göre puanlanır. Sadece sarı renk için yüzlerce renk ayrımı mevcuttur. Bir taş ne kadar istenen renk bölümünde ise o kadar değerli olur.Kısacası burada rengin kendisi değil (sarı, kırmızı, mavi) doygunluğu, uygunluğu önemlidir mesela elmasta sarı renk beyaz elmaslar için kötü puanken kanarya sarısı elmas değerlidir. 4-) Clarity (parlaklık)  bu özellik ise taşın parlaklık düzeyini gösterir uzmanlarınca önce taşlar parlaklık çeşidine göre ayrılmıştır (cam parlaklığı,sedef parlaklığı,adimante denilen elmas parlaklığı,metalik parlaklık,inci parlaklığı vb.) daha sonra her parlaklığın kendi içinde derecelendirmesi değerlendirilir (mesela her yakut aynı kalite ve derecede kırmızı değildir en makbulu "güvercin kanı" renginin en parlak olanıdır.

4 C kuralı genel kural olmasına rağmen bazı taşların değerli olması farklılıklar gösterir. Bu  durum yakut ve zümrüt te kapanımlar olumsuzluk gösterirken diyelim kuvarsta bazı kapanımlar değerini artırmasına sebep olur. Konumuz zümrüt olduğuna göre buna uygun değerlendirirsek;  öncelikle zümrütte en önemli faktör rengidir zaten zümrütün parlaklığı düşük olduğu için elmas gibi "pırlanta " ve benzeri kesimlere uygun değildir çoğunlukla zümrüt "kabaşon" kesimi yapılır.Yine zümrüte özel olarak "lup temiz"  kavramı geçerli değildir, geçerli olan "göz temiz" kavramıdır bunun anlamı zümrüt değeri lup ile belirlenemez çünkü neredeyse bütün zümrütler kırık,çatlak ve kapanımlara sahiptir bu durumda elmas ve pek çok taş için kullanılan "lup temiz" bunda geçerli olmaz.(Lup temiz: lup denilen büyüteçle bakıldığında kapanım görülmez demektir ancak burada 10 büyütmeli   kuyumcu lupu kullanılır) Zümrütler özellikle yeşil rengi ile itibar görür dahada açık yazılırsa çimen yeşili. Bu rengi ise krom(oksitli) verir dikkat edilirse aynı renk bazı garnet veya kalsedon ve turmalinlerde de bulunur buna sebep olan yine krom oksittir.(ülkemiz kalsedon cennetidir en güzel mavi kalsedon bizde bulunur tahminim o  ki en güzel yeşil kasedonda bizdedir tıpkı yeşil obsidyen gibi.Nedeni ise bizde krom madeni yatak çokluğu ve Anadolunun zengin  jeolojik tarihidir.)

Zümrüt daima yeşilin tonlarında bulunur yani bütün zümrütler sarımsı yeşil ile mavimsi yeşil arasında renge sahiptir açık yeşil olanlar yeşil beril olarak kabul edilir çok koyu renkli olanlarda makbul değildir (yeşilin tonlarını sıfır ile yüz arası puanlarsak 70 puan olanlar en değerli renge sahiptir.)

TEDAVİ: Yukarıda yazdık,zümrütler genellikle çatlak ve kapanımlar  bulunur bu nedenle çok nadirde olsa tamamen saf haldeki zümrütler çok değerlidir (bazı örnek resimler konacak) Tarihten beri zümrüt tedavisi bilinir ve uygulanır en çok kullanılan ise "sedir yağıdır" buna sebep ise bu yağın kırılma indisinin zümrüte çok yakın olmasındandır. Ayrıca sentetik olarak imal edilen ve yine kırılma indisi aynı polimerlerde bu iş için kullanılarak kırık ve çatlaklar görülmeyecek hale getirilir. En ucuz yöntem ise "epoksi" kullanımıdır.Bu anlamı ile zümrütler dört kategoride değerlendirilir  1- yok (tedavi yok)  2-  küçük  3- Orta   4- Yüksek  ancak bu değerlendirme netlik için değil tedavi düzeyini göstermek içindir.

SENTETİK: Hemen her taşın sentetiği yapılmıştır bazı yöntemler oldukça   ucuz iken bazıları ise hem uzun sürmesi hemde zorluğu vede maliyeti ile pahalıca olduğundan taşın sentetiği bile ucuz değildir (mesela elmas için böyledir ancak kuvars ve zultanit için farklıdır)

Zümrütte çok pahalı olduğu için ilk çalışılan taşlardandır ancak biraz geç tarihlerde başarılmıştır(1940 da bazı girişimler olmuş ancak esas olarak 1960 lı yıllarda sonuç alınmıştır)

FLUX yöntemi ile yapılması istenen mineralin (değerli taşın) bu mineralin kimyasal bileşenleri çözücü içinde kristali büyütülerek yapılır bunun için reaktif olmayan (tepkimeye girmeyen) pota içinde büyüme sağlanır bu yöntemde kontrollü basınça haiz fırınlar kullanılır. Önce ısıtılır sonra soğumaya bırakılır. Bazen kendiliğinden bir "tohum" oluşur ve onun üzerinde mineral büyür bazende o mineralin küçük örneği (burada beril) yerleştirerek yapılır. Bu yöntemle bir ayda  bir mm büyütülerek yedi ayda yedi mmm büyüme sağlanır. Başka bir yöntemde ise "süper iletkenler " kullanılarak bu büyüme birkaç santime çıkarılabilir. Daha başka bir  yöntem ise, doğal halde ki bir beril in üzerine çok  tabaka halinde zümrüt kaplanır. Bu tip sentetik olarak imal edilmiş taşlara değişik pazarlama adları verilmiştir(Emerita,Symeralds vb.)

NOT:Bu bölümde özellikleri yazdık ikinci bölümde diğer konulara geçeceğiz.