EMERALD ,ZÜMRÜT 2

EMERALD (ZÜMRÜT) İKİNCİ BÖLÜM

Değerli arkadaşlar, ikinci bölümde daha teknik konulara gireceğiz elbette ben bu bilgileri araştırıcıların yazılarından elde ediyorum zaten bu araştırmaları yapacak olanakların çoğu ülkemizde bile yok. Konunun uzmanı kişiler (jeolog,gemolog,mineralog vb.) akademik makalelerini kendi mesladaşlarına yönelik yazdığından ve kullanılan kelimelerde türkçe olmadığından (çoğu eski Yunanca,Latince,İngilizce vb.) biz türklerin bu tip yazıları özel olarak eğitimini almadıkça okumakta ve anlamakta zorluk çekiyoruz. Bu nedenle okuduğum yazıları olduğu gibi değil mümkün olduğunca kolay okunup anlaşılacak hale getirmeye gayret ediyorum fakat bu da belli bir dereceye kadar mümkün olabiliyor. Bu hatırlatma eşliğinde  yazıya devam edelim;

Okuyacağınız yazı " Gaston GİULİANİ,Lee A.Groat,Dan Marshall,Anthony Fallick ve Yamick Brandet “ tarafından 9-2-2019 yılında yazdıkları makale okunarak yazılmıştır.

Zümrüt yatakları geçmişte üç geniş tipte olarak sınıflandırılmış ve bu bilgilere uygun olarak aranmıştır. Önce bu bilgileri yazalım;

Birinci ve en bol bulunan zümrüt yatakları "pegmatik yataklardır" . Bu pegmatitik yataklar granit kayaçlarda krom ve vanadyum bakımından zengin yeterli "kromofor" a sahip (altta açıklaması var) konsantrasyonlarda (derişim,çözelti demektir)  beril açısından zengin yataklardır.

İkinci tip zümrüt yatakları; Evaporit yataklarda ki (evaporit yatak ; daha önce birçok kere yazdım yine altta genişce açıklayacağım)" şeyl"de  (şeyl:bir sedimanter kayaç çeşididir burada söz konusu olan kayacın içindeki mineral veya element değil büyüklüğü esastır ve bu kayaç çok küçük taneciklidir ve diğer bir ismi "çamur taşıdır")  içeriğinde krom ve vanadyum olan şeyl lerde bulunur.

Üçüncü tip zümrüt yatağı; bu yatak nadir bulunur, "metasomatik " yataklardır (bu yataklarla ilgili bilgiyi "Topaz taşı 5" adlı yazıda yazmıştım oraya bakılmasını dilerim yoksa yazı gereksiz yere fazla yer kaplayacak.) 

Buraya kadar yazdığımız bilgileri bunlar eski bilgi işe yaramaz diye düşünmeyin neticede bu bilgiler genişletilerek yeni bilgilere ulaşıldı.

Gelelim yeni tip sınıflandırmaya; bu sınıflandırma da iki bölüm vardır 1-)Tip (1)   ve   Tip (2)

TİP (1):  tektonik magmatik kayaçlarla ilgili yatakları gösterir ancak bu yataklarda kendi alt bölümlerine ayrılır.

TİP(1-A):  mafik ve ultramafik kayaçlar da bulunan yataklar(bulunduğu ülkeler;Brezilya,Zambiya,Rusya vb.)

TİP(1-B): Sedimanter  kayaçlarda bulunan zümrüt yatakları (bulunduğu ülkeler;Çin,Kanada,Norveç,Kazakistan,Avusturya)

TİP (2) :  tektonik metamorfik yataklarda bulunan zümrüt yatakları, bu da kendi içinde alt bölümlere ayrılır.

TİP(2-A): Mafik  ve ultramafik yataklarda bulunan zümrüt yatakları(Brezilya,Avusturya)

TİP(2-B:  tortul (sedimanter) kayaçlarda  bulunan yataklar(Kolombiya,Kanada,ABD)

TİP(2-C): Metamorfik kayaçlarda bulunan zümrüt yatakları ( Çin,Afganistan,ABD)

TİP(2-D):  Başkalaşıma uğramış (yani metamorfik)  ve yeniden oluşmuş kayaçlarda bulunan zümrüt yatakları (Avusturya,Mısır,Avustralya)

NOTLAR(1):  KROMOFOR: yazı içinde geçmişti , kısaca açıklayalım. Kroma -renk anlamındadır kromofor ise bir molekülün renk vermesine sebep olan molekül grubudur. Kromofor görünen ışığa (insan gözü bütün dalga boylarını göremez mesela kızılötesi ışınlar.) maruz kaldığında renk gösterir.Yazıda  bu deyimin geçme nedeni zümrüte rengini krom verir diye önceden biliyorduk bu deyim bunun sebebini açıklar. Kromofor maddeler üzerine düşen ışığın önemli kısmını emer  (absorbe eder) belli bir dalga boyunu ise yansıtır (zümrütte diğer renkler yutulur sadece yeşil ışık yansıtıldığı için zümrüt yeşil renk görünür. Eğer bir maden yatağında bu tip kromofor moleküller (bileşikler) bulunmaz ise yeşil renk oluşmaz. Bu durumun daha ileri boyutu ise "OKSOKROM" dur. Oksokrom maddeler ise kendi başına renk vermez ancak var olan rengi (burada yeşil) daha da iyileştirir. Fakat bir kez daha yazalım ki,oksokrom maddeler kendi başına renk vermez aynı ortamda kromofor maddelerden olması gerekir anlaşılacağı üzere zünrüt bu ve diğer nedenlerden dolayı nadir oluşur. Oksokrom maddelere örnekler; 1-) Hidroksil grubu(-OH) ;  Amin grubu  (-NH2)  ;  Aldehit grubu (-CHO) ; ve Merkaptan grubu (-SCH3)

NOTLAR(2): Yazıda geçen bazı kavramları da açıklayalım: 1-)Mafik ve ultramafik kayaçlar; dört çeşit kayaç bulunur (yazdığımız anlamda)  a-)Asidik kayaçlar (silisyum oranı en yüksek kayaç ) b-) Nötr kayaç (orta seviyede silis bulunur)  c-) mafik kayaçlar (magnezyum ve demir oranı yüksek silis miktarı düşük kayaçlar)  d-) Ultramafik kayaçlar; magnezyum ve demir oranı en yüksek ve silis oranı en düşük bulunan kayaçlar demektir.

NOTLAR(3):  Evaporit yataklar: Bu yataklar çok önemli , bunun en büyük sebebi ise ülkemizin bu yataklar yönünden çok zengin olmasıdır. Birçok defa yazdığım gibi bizde Bor minerallerinin çok bol olması bu yataklar nedeniyledir.  Kısaca bilgi verelim. Evaporit yataklar ya denizlerin buharlaşması ile oluşan tortul kayaçları ifade eder ya da göllerin buharlaşması sonucunda oluşur. Denizlerden dolayı oluşan evaporit yatakların kalınlığı km ler düzeyinde olabilirken göllerde oluşanlar ise daha az kalınlıkta katmanlar oluşturur. Tuzlu suyun buharlaşması ile dibe çöken esas olarak yemek tuzu  (NaCl) ve diğer evaporit mineralleri ile "halojenürler”   ihtiva eden ve  yine içeriğinde daha ağır olan brom ve iyot olan yataklardır. Burada "halojen" deyimi tuz oluşturan  (halit veya türkçesi ile tuz sadece yemek tuzunu ifade etmez) tuz oluşturan elementler ise flor ve klor dur  (dikkat !bunlar aynı zamanda evrenin en aktif elementleridir yani bunların birleşemeyeceği element veya madde çok azdır) zaten kimyada tuz demek bir asit ile baz ın yaptığı bileşiğe verilen isimdir.

Yanlış anlaşılmaması için evaporit yataklarda bulunan brom ve iyot evaporit mineral veya elementi değildir sadece evaporit mineraller ve halojenler ile brom ve iyot doğada bir arada bulunma eğilimindedir (sülfatlar, boratlar, halojenürler, halitler yani tuzlar). Kısaca bulunan minerallere de  bakalım;

 1-) BORAKS:  Na2B4O5 (OH).8H2O  bu çökelme ile oluşan bir mineraldir TİNKAL adı ile  bilinir.

2-) FLORİT:  CaF2 formüllü  halojenür grubuna ait bir mineraldir ve halit kadar yaygın bulunmaz. Florit sığ derinlikte ve nisbeten soğuk sayılacak ortamda oluşur. Sertliği dörttür. Değişik kristal formlarında bulunabilir (kübik ve oktahedral vb.)

3-) JİPS (alçı taşı):  çok yaygın olarak bulunan evaporit minerallerdendir  sertliği düşüktür (tırnak çizer)

4-)HALİT (tuz):  Çok yaygın olarak bulunan halojenür mineralidir (f:NaCl)

5-) SİLVİT: formülü,  “ KCl “ dir. Halojenür mineralidir genellikle kırmızı renklidir ancak beyazda olabilir rengini içine giren kapanımlar verir.Yemek tuzuna göre daha keskin ve acı tadı ile ayırt edilir.

6-) ÜLEKSİT: formülü, “NaCaB5O6(OH)6 .5 H2O “  bir evaporit mineralidir bu mineral  oluştuğu ortamda bol bor elementi varsa oluşabilir. Sertliği ikidir. Adını bulan kişiden almıştır. Bu evaporit yatakları bu kadar önem verilmesinin  nedeni sadece bor mineralleri değildir konu ile bağlarsak zümrüt (hatta yakut) bu yataklarda oluşur.

NOTLAR 4:  dikkat edilirse zümrüt hep tektonik  lerde oluşuyor yani bunun basite indirgemesini yazarsak  deprem bölgelerinde bulunuyor. Bunun en önemli sebebi ise zümrütü oluşturacak eryiğin fay hatları çatlakları  içinde sızabilmesi ile alakalıdır  yazımızdan bazı bilgileri yeniden değerlendirdiğimizde bazı doğruya yakın sonuçlara varabiliriz. Toparlarsak bir yörede zümrüt olabilmesi için gerekli fiziki şartları yazarsak; 

 1-)  O bölgede granitlerde yeteri kadar beril bulunması gerekiyor . 

2-) Krom ve  vanadyum bakımından zenginlik oranında olması gerekiyor (vanadyum olmayabilirde)  

3-)  Kromofor maddeler olması gerekiyor( renk vermesi için).

4-)  Tektonik  yapı gerekiyor. 

Şayet bölge metamorfik ise yine zümrüt için yine  uygun oluyor. Yalnız yazıda tortul kayaç diye geçenler aslında evaporitleri kast ettiğini anlamamız gerekir ne yazık ki hiç kimse  bu yataklarda bu taşı aramadı. Bu bölümüde bitirelim diğer bölümlerde aynı meseleleri tartışmayı sürdüreceğiz.