ESKİ MISIR YAZISININ ÇÖZÜMÜ İKİ

Değerli arkadaşlar, Eski Mısır yazısı bilindiği gibi tarihteki en eski ve orijinal yazılardan biridir. Fakat bu bilgileri kesin kabul etmek doğru değil zira ileride bulunacak belgelerle başka bir uygarlığın orjinal yazısı bulunabilir. Nitekim Konu ile ilgili bilim insanları insanlığın ilk yerleşik hayata geçişinin yaklaşık 6000 yıl önceye denk geldiğini düşünürken Anadolumuz da bulunan Göbeklitepe buluntuları (Urfa civarı) bu öngörüleri altüst etmiştir. Çünkü bu yapıtlar kesinlikle 12.000 yıllıktır böylece insanlığın “tarım devrimi” ve ilk yerleşim tarihi en az 7.000 yıl geriye gitmiştir. Gelecek kim bilir nelere gebe!

Gelelim bu yazının okunması (çözülmesi )  meselesine. Yazının başlangıcında özetlediğim  gibi eski Mısır tarihi çok eskidir bugün Batının şekillenmesinde esas rolü olan Yunan (Grek) medeniyeti çok sonradır ( Yunan uygarlığı M.Ö. 700 lü yıllardır). Yunanlılar belli bir uygarlık seviyesine geldiğinde bu yazıları görmüş ancak  yanlış değerlendirmişlerdir. Yazı da çok sayıda resim olması bunun ses değeri olabileceğinin ihtimal dışı görmüşler resimlerin sadece rahiplerin bildiği gizli anlamları olduğunu sanmışlardır hatta daha vahimi bir Yunanlı bilim insanı bunu teorize edip yazılı hale getirmiş ve bu çok uzun zaman tartışmasız doğru kabul edilmiştir,bu durum yazının geç okunmasında çok etkili olmuştur.

Baştan yazalım bu yazıyı çözme şerefi “Champollion” isimli kişiye ait diye yazılır fakat emek veren çok kişi vardır elbette en önemli adımları atan kişi Champollion dur. Bu zat, doğuştan zengin dolayısı ile zamanı bol biriydi ve çok küçük yaşta Mısır yazısına tutku ile bağlanmış çözmeye karar vermişti.On bir yaşında buna karar verdiği söylenir (unutmayalım o devirde zengin çocuklarına özel öğretmen tutulurdu ) Yazının çözümünde ki ilk adımın Napolyon'un Mısır seferi olduğu kabul edilebilir çünkü bu sefer ile birlikte çok sayıda bilim insanı da Mısır’a gitmiş ve araştırma yapmışlardır. İşte bu araştırma da ilk defa çok dilli  olarak yazılmış bir yazıt bulunmuştur. Yazıtta çözümü bilinen eski Yunanca alfabesi ile yazılmış bölüm vardı. Bu sayede çözüm mümkün hale gelmiştir.(Dünyada bazı  yazıların çözülememesinin en önemli nedeni böyle çok dilli yazıtın olmayışıdır, örnek Paskalya adası yazısı ) Bu sayede ilk önce bir kartuş içinde ki ifadelerin bir anlamı olacağının ayırdına varılmıştır. Bu arada yapılan aramalar da esas çözümü getirecek ikinci bir yazıt bulunur,bu meşhur “Rosetta” taşıdır. İlginçtir ilk girişimcilerden biri ünlü fizikçi “Thomas Young” tur. Bilindiği gibi kendisi fizikte devrim niteliğinde buluş yapmış kişidir. Ancak Young’ ta  aynı hataya düşüp yazının resim yazısı olduğunu düşünmüş bu nedenle ilerleme sağlayamamıştır. Avrupa aydınları ve bilim insanları arasında Mısır yazısını çözmek yönünde büyük bir rekabet doğmuş böylece küçük küçük yeni bilgiler kazanılmaya  başlanmıştır.  İşi sonuçlandıran ise yazmıştık Champollion olmuştur bu kişi hiç bir şey yapmadan sadece bulunan belge ve yazıtların ya aslını satın alarak ya da kopyasını elde ederek uzun zaman biriktirmeye çalışmıştır. Daha sonra çok doğru bir öngörü ile “kıpti (kopt)” dilini öğrenir zira bu dil eski Mısır dilidir. Bu kadar başarılı adımlar atmasına karşın hala herkesin düştüğü yanlışa düşerek yazının resim olduğu düşüncesinde idi. Aradan geçen zaman içinde önemli bir ilerleme gösteremedi sonra 1813 yılında bir gözlemde bulundu,hem Kıpti dilinde hem de Mısır dilinde şahıs zamirlerinin aynı olduğunu fark etti,  (-i:  ben ,-k: sen (eril) ,-s: sen (dişil) ,-n: biz ,-tdn: siz ,-u: onlar)  yazıtta ki Grekçe bölümünde -o (eril) ve -ona zamirlerinin eski Mısır yazıtında ki karşılığını buldu. Fakat hala kartuş içinde bulunanları simge olarak görüyordu (kartuş; resimlere bakılırsa bir elips içinde bulunan resim ve işaretler göreceksiniz işte bunlara kartuş deniyordu)

21 aralık 1821 de yaptığı basit bir hesaplama ile Rosetta yazıtında bir hiyeroglif metnin Grekçe karşılığının sayı olarak üç misli fazla olduğunu fark etti. Bu durum üzerine eski görüşünü değiştirdi. Böylece kartuşunda okunabileceği düşüncesi ile ona yöneldi sonuç mükemmeldi!  (kartuşlar da firavunların ismi yazılı idi)

İlk bulduğu kelime “Kleopatra”  idi. Sonrası hızla geldi, elindeki Grekçe belgelerden de faydalanarak birer birer isimleri buldu. 27 Eylül 1822 de Paris Akademisine meşhur mektubunu yazarak eski Mısır yazısının çözüldüğünü bildirdi.

Champollion daha önceden topladığı belgeler sayesinde tek tek işaretleri tespit etti. Bu sayede 1825 yılında “lll.Amenophis”  ait eski Mısır dilinde yazılmış belgeyi tercüme edebilmiştir. Bunu diğer belge ve yazıtlar takip etmiştir. Hatta ll.Ramses'in Kadeş Savaşı nedeni ile yazılan bir zafer şiirini çevirebilmişti.

Ancak bu genç dahi erken yaşta vefat etmiştir.(1832)

Ölümünden sonrada Mısır yazısı üzerinde çalışmalar devam etmiş bir çok bilim insanı katkı sağlamıştır. Burada isimlerini yad edersek;

Alman Richard Lepsius, İngiliz Hincks, Fransız Rouge, Alman Heinrich Brugsch, Fransız Chabas, Maspero,İngiliz Budge,Gardiner, Alman Adolf Erman.

Not:1866 yılında bulunan geniş kapsamlı bir yazıt (çift dillidir) dilin ve yazının anlaşılmasına çok önemli katkı sağlamıştır.