GARNET VE ÇEŞİTLERİ BİR

                          GARNET  TAŞI  VE  ÇEŞİTLERİ  

Değerli arkadaşlar,değerli taş kategorisinde ki taş grubundan “garnet,lal” gibi isimler alan genişçe sayılabilecek bu grubu tanıtmak için yazılmıştır hemen her zaman olduğu gibi tek bir kaynaktan alıntı yapılmadan mümkün olduğunca çeşitli yerli yabancı kaynaklardan özet çıkarılmaya çalışılmıştır. Kendi  adıma bu tür değerli taşlar hakkında Bilgi edinmek için “Web.mineraller,Mindat,Gemhunter,gemsoiciety,Chemicool.com,Yerbiljmciler.blogspot.com.tr,Ajsgem.com,Gemologyonline.com,Geoscienceworld.org,scholar.google.com,Geology.com ve çeşitli üniversitelerin akademik yayınlarına bakıyor buralardan aldığım bilgileri harmanlayıp sunmaya gayret ediyorum,daha önce yazdığım gibi akademik bir çaba içinde olmadığım için özel bir durum olmadıkça kaynak belirtmiyorum.

Öncelikle değerli taş kategorisi ile bir çift laf yazmak istiyorum; uzun zaman önce (1980 yıllara kadar) değerli taş denilince Batı dünyasında anlaşılan şey 1-)  elmas    2-)  yakut   3-) zümrüt    4-) ametist   idi  .Ne zaman ki Brezilya ve Uruguay Da zengin ametist yatakları bulundu ametist taşı birinci ligden düştü. Fiyatı da  inanılmaz indi. Şimdilerde dördüncü haneye kimi “inçi” yi koyuyor, kimi “tanzanita” taşını kimi de”jade”  yi.  Herkesin fikri kendine benim düşüncem taşları değerli ve yarı değerli gibi anlamsız bir ayrımın kaldırılması gerektiğidir. Sebebi de yarı  değerli bir çok taş değerli taşlardan daha pahalıya alıcı bulabilmesi  (örnekler çok jadeit, tanzanita, mavi garnet, demantoid garnet, paraiba  tourmaline  vs.) Ayrıca en güzel taşların bile görünüşü kötü,inklüzyonlu vs. olabildiğini de göz önüne alırsak ve de normalde çok değerli gözükmeyen pek çok taş çeşidinin öyle muhteşemleri bulunuyor ki ederi inanılmaz olabiliyor.

Geçelim taşımıza,garnet diye bir taş yok,grubu var. Genelde garnet çeşitleri kendi adıyla tanınır ve satılır;  pirop ,  almandin gibi.  Fakat bir çok değerli taşta olduğu gibi ayni taş çeşidinin değişik renkleri bilhassa satıcılar tarafından ayrıca adlandırılmışlardır.

Pek çok kişiye garnet grubu karışık gelebilir  (kimyasal yapı yönünden)  aslında son derece basittir. Formül  şöyle   ;  X,Y,SİO (yani x-in yerine bir element gelecek bunlarda genellikle Ca,  Fe  (kalsiyum veya demir elementi)   y-  nin yerinde ise genellikle ( Al, Cr, Fe(+3 değerlikli olanı)  gelir yanı alüminyum,krom,demir. Tabi  bunlardan bir tanesi gelir anlamında dır .Devamında ise daima bildiğimiz meşhur kuvars mineralinin  temel taşı silikatın kendisi gelir (SiO2 )  bu nedenle de bu taş grubumuz “silikatlar”dandır.  İşi biraz karıştıran ise Aslında pek göremeyeceğimiz ama Bilgi bakımından yazdığım nadir bulunan “hydrogarnet”çeşitleridir .Burada bildiğimiz formüle “hidroksit”i ilave ediyoruz yanı (OH)

Garnet çeşitlerini Aslında iki gruba bölebiliriz biri kalsiyumlu olanlar diğeri alüminyumlu olanlar diye.  Alüminyumlu olanların (pirop,almandin gibi) sertlikleri ve ö.ağırlıkları daha yüksektir renkleri kırmızımsıdır, kalsitli olanlar yeşil renk hakimdir diye yuvarlayabiliriz. En çok bilinen garnet çeşitlerinin isimlerini yazalım:

1-Pirop  (Mg3Al2Si3O12) , 2-  Almandin  (Fe3(+2 değerlikte )Al2Si3O12)

3- Spessartine  (Mn3Al2Si3O12)  4-  Andradit(Ca3Fe(+3değerlikli)Si3O12)

5-  Grossular  (Ca3Al2Si3O12)    6-  Uvarovite ( Ca3Cr2Si3O12)

Yukarıda yazılan altı çeşit garnet en tanınanlardır.Daha az tanınanlar:

1-) Knorringite(Mg3Cr3Si3O12). 2-) Majorite(Mg3(Fe,Al,Si)Cr2Si3O12)

3-)  Calderite((Mn,Ca)3(Fe+3değerlikli,Al)2 ( SiO4)3

 4-) Goldmanite(Ca3(V,Al,Fe)2Si3O12

5-Schorlomite(Ca3(Fe+3 değerlikli,Ti)2(Si3O12 6-Kimneyit(Ca3(Zr,Ti)2(Si,Al,Fe)O12

7-Marimataite(Ca3TiFe+3değerlikliSi3O12.

Ayrıca hydrogarnet çeşitleri aşağıdadır:

1-) Hibschite(Ca3Al2(SiO4) (OH)

2- ) Katoite(Ca3Al2(SiO4) (OH) bu ikisi ayni gibi görünmesine karşın hidroksit miktarı yönünden birbirinden ayrıdır.

RENK :  garnet grubu turmalin gibi hemen her rengi bulunan bir değerli taştır,en az görülen renk mavidir.kırmızı,turuncu,yeşil,k.rengi,gri,siyah çok görülür.

SERTLİK:  6.5-7.5   kalsiyumlu garnetler daha yumuşaktır.

ÖZGÜL AĞIRLIK :  3.5-4.3 

GÖRÜNÜŞ:  cam gibi ama bazı çeşidinde “adamantine”yanı Elmas parlaklığındadır.

YARILMA  : yoktur.  

KRİSTAL SİSTEMİ : izometrik”tır  bunun anlamı bütün köşelerinin ayni uzunlukta olduğudur.

KIRILMA İNDİSİ:  1.780-1.889  arası  gibi yüksek bir  sayıdır.

KRİSTAL ALIŞKANLIĞI :  olarak en çok oniki yüzlü olarak bulunur,  ancak  yirmidört yüzlü ve küp biçiminde de kristalleşir.

ÇİFT KIRILIM :  yoktur. 

Bazı çeşitlerinde “ultraviyole ışık”altında ışıldar.

ÇİZGİ RENGİ: genelde  beyazdır çok azında  hafif renk belirtileri olabilir.

                                                          Bilinen ve önemli garnet çeşitlerini tek tak ele alalım.İlk olarak Grossular garnet.

GROSSULAR:

bu taşın bir ismi de“brüteller”dir.Latince olan adıyla aynı anlama gelir.Bu bölümde yukarıda anlatılan genel özellikler ile benzerlik varsa ayrıca yazmayacağım bu durumda o taş genele uyuyor demektir.grossular taşı nisbeten  hafifdir  diğer garnetlere göre.Renk olarak çok çeşitlilik arz eder  (kahverengi ve tonları,yeşil,gri,sarı,renksiz)

İyi kristalleşmiş olarak bulunur,lüminesans özelliği vardır,kısa dalga UV.ışıkta pembe,uzun UV.ışıkda ise turuncu parıldar.

Cam parlaklığında olanı olduğu gibi reçineli  görünümlü olanı da vardır.

 çizgi rengi hafif kırmızımsı beyazdır. 

Bu taşın kahverengimsi turuncu olanına “hessonite garnet” denir . Benzer şekilde yeşil olanına ise “tsavorite garnet”denir, bu  garnet rengini ya vanadyumdan ya da kromdan alır. Grossular garnet hem en koyu garnet hem de en açık renkli çeşitleri bünyesinde taşır. Bazen “Andradit  garnet”ile beraber bulunabilir bu durumda seçmek güçleşebilir. Çünkü Andradit garnet çok koyu garnet alt çeşitlerine haiz bir gruptur. Bu taşın değişik renk alma sebebi ise bünyesine giren Alüminyum,Demir (+3 değerlikli olanı ), Manganez,Demir,Krom iyonları nedeniyledir.  Ancak bu sayılanların hepsi birden bünye ye girmez Eğer taş yeşil ise krom girmiştir şeklindedir. Ayrıca ikinci bölümde daha ayrıntılı yazmayı düşünüyorum bu garnet çeşidi metamorfik kayaçların kontakt kısımlarında bulunur. Renkleri nedeniyle daha değişik adlandırmaları vardır onları yazalım  :  1-  Afrika jadeite (yeşil rengine istinaden verilmiş)  2-  Hessonite garnet (turuncu ve k.rengidir)   3-  Leuce garnet (lösit denen minerale benzerliğinden dolayı)  4-  Mali garnet (meşhur bir taştır,rengi sarı,k.rengi,yeşilimsi sarı olabilir)  5-  Ahududu garnet (ahududu rengi nedeni ile isimlenmiş ve Meksikada bulunmuştur)   6- Rosalite  (pembe renginden adini almış buda Meksika’da bulunmuştur) .7- Transval jadeit  (yeşil renkli,jade gibi ve opağımsı)  8-Tsavorite garnet  (en tanınmış olanıdır,ilk Afrika’da Tanzanya’da bulundu,Tsavo Milli Parkı nda bulunduğu için ismini oradan aldı,Bulan ve piyasaya sunan Firma bir pazarlama tekniği olarak taşı yeni bir tür gibi piyasaya sürdü ama bu taş neticede Grossular taşının bir alt çeşididir.Çok güzel bir taştır,yeşil renklidir,”adamantine”parlaklığı vardır yani Elmas gibi parlaktır.Zümrüte rakip olarak gösterilir,çok pahalı bir taştır.UV.ışıkta krem sarısı tepki verir.Bu şekilde Grossular taşı ile ilgili Bilgi notunu bitiriyoruz.

ALMANDİNE GARNET:

garnet denince Aslında akla gelen taş budur. Pek çok yerde çıkar ucuzdur,rengi esas olarak kırmızıdır. En sert garnet çeşidi olmasına karşın ne yazık ki ayni dayanıklılıkta değildir buna sebeb de içinde ki demir  iyonu ve oluşum biçimi bakımından ağırlıklı olarak şist türü yerlerde oluşması ve bünyesine yabancı pek çok materyalin girmesidir, ö.ağırlığıda benzer sebeplerden dolayı yüksektir(4.09-4.31)  renk: kırmızı,siyaha yakın kırmızı,hatta siyah olabilir.  Saydamdan opağa kadar görünüşü vardır. Çok bulunmasına karşın iyi kristalleşmişlerini bulmak zordur bulunsa bile piyasa değeri düşüktür.sertliği  (7-8)nedeniyle genelde zımpara taşı olarak çıkarılır ve ton başına fiyatlanır.

PYROPE GARNET: 

bizde ismi pirop tur. Almandin taşına benzer ve sık sık karıştırılır. Almandin ile farkı demir yerine magnezyum elementinin bünyede olmasıdır.Burası önemli,ayrı bir giriş yapmamız lazım.

bu iki taş karıştırılıyor bu nedenle iki taşı ayırt etmeyi

bilmemiz gerekiyor çünkü pirop başka nedenlerden ötürü çok önemli. Elmas aramada pirop taşı bulmak kendi başına önem taşır,Elmas arayan kişi veya şirket önce “gösterge minerali”denen taşların ilki olan pirop taşını arama yaptığı bölgede bulmak zorundadır.Çünkü en kolay ve en çok bulunan gösterge minerali bu taştır. Nedenini altta yazacağım şimdi iki taşı ayırt etmeye odaklanalım. 1-)ö.ağırlık ile,düzgün şekilde ağırlık ölçülürse yanılma payı düşer iki taş birbirinden farklı ağırlıktadır.Kısaca test ettiğimiz taş 4 den hafif ise piroptur diyebiliriz (diğer kırmızı garnetleri daha nadir bulunmasi nedeniyle ama garanti değildir.) 2-)pirop taşı genelde daha güzel,daha açık renklidir ama bu yöntemde garanti değildir. 3-)  manyetizma ile;taşlardan birinde demir  diğerinde ise magnezyum var. Her iki mineral de mıknatısa duyarlıdır.Ancak demir  içeren Almandin taşı daha güçlü tepki verir. Masanın üzerine test edeceğimiz taşı koyup mıknatısı taşa yaklaştıralım(neodyum mıknatıs olması iyidir) Eğer test edilen taş zıplayarak yapışıyorsa Almandin sürükleniyorsa piroptur. Fakat burada da bir sorun var!Garnet çeşitlerini sayarken “ahududu renkli rodolit taşını”saymadık ( Gültekin arkadaşı kızdırdık…)  çünkü bilim insanları bu taşı ayrı bir çeşit olarak kabul etmezler nedeni yazıyı okursanız anlaşılır.Bu iki taş sadece birbirine benzemekle kalmaz bir arada bulunabilirler hatta birlikte oluşabilirler.Aslında kabaca pirop çok derinde oluşur Almandin ise daha az derinlerde oluşur ama bu durum her zaman böyle değildir.İşte bu durumda oluşmakta olan garnet kristalleri içine hem demir  hem de magnezyum yüksek oranlarda girebilir Aslında bir pirop garneti kütlesi içindeki bütün kristaller sadece magnezyumlu değil daha az miktarda olmak üzere demir de ihtiva  edenleri bulunur.Bu durum  normal kabul edilir,aynı şey Almandin içinde geçerlidir (bu iki elementin iyon çapları birbirinin yerine geçmesine müsade edecek kadar yakındır)  işte böyle meydana gelmiş garnetler artık Ne pirop ne almandindir bunlar ahududu renkli ve piyasada rodolit denen garnetlerdir. Bu garnet türü rengi ile kendını belli eder Ancak kafa karıştıracak kadar manyetizmadan etkilenir. Herhalde durum  anlaşılmıştır böylece iki taşı ayırt edebiliriz.Peki niye bu kadar uğraştık?Elmas ciddi bir konudur,Elmas arayacaksınız pirop ile  işe başlamalısınız,bunuda  açıklayalım.Pirop normalde 80  km derinlikte oluşur.elmas ise en az 120 km derinde oluşur.Yani Elmas daha aşağıdadır,herhangi bir sebeple mağma hareketlenir ve hızla yükselirse elmasıda içine alan mağma yüzüncü km.  ki pirob garneti  yanına katar ve patlama şeklinde yüzeye ulaşır (kimberlit veya lamproite bacası)böyle oluşan garnetlere  ”ksenot garnet”  ismi verilir.Çok değerli bir Bilgi daha Eğer piropların içinde peridot cinsi yanı yeşil renkli inklüzyon var ise o bölgede Elmas olma olasılığı çok yüksektir.Patlama ile pirop garnet leri civara yayılmıştır genellikle 5-8km lik alan içindedirler,pirop garnetler bulunduktan sonra arama daha sıkı yapılır bir yönde muhakkak bulunma sıklığı artacaktır o yönde ilerleyerek merkeze yaklaşılır,merkeze doğru Eğer bir gölet veya normal olmayan bir büyük çukur varsa patlamanın olduğu baca kraterini buldunuz demektir.Bundan sonrası size ait.Devamı ikinci bölümde...

..