GARNET VE ÇEŞİTLERİ ,EK BİLGİLER

Değerli arkadaşlar,bu bölüm de belli bir sıra amaçlı gütmeden yani biraz doğaçlama yaparak garnet hakkında bilgi ve bulunması konusuna yoğunlaşıp yazıyı sürdüreceğiz.

Öncelikle neden garnet taşları bu kadar farklı renk çeşidine sahiptir? Sorusunu yanıtlamaya çalışalım. Bilindiği gibi mineral ve değerli taşlarda renk olgusu hem çok önemli hamde belirleyici değildir gibi iki zıt bilginin doğru olduğu gerçeğine bakalım. Belirleyici değildir çünkü pek çok mineral çok değişik renklerde bulunur mesela garnet bu minerallerdendir veya turmalin. Bir taş çeşidini sadece rengi ile belirleyemeyiz  veya tek renkte olan mineral çok azdır(mesela olivin buna örnek verilebilir zira sadece yeşilin tonlarında bulunur zaten isminide zeytin renginden almıştır) hatta konumuz dışı ama değerli madenlerden altın için bile sırf bu nedenle karmaşaya yol açar çünkü altın gibi sarı renkli maden ve kayaç veyahut mineral mevcuttur( pirit ve  çeşitleri,biyotit mika, bazı alaşımlar) diğer yandan ise renk, albeni için gerekli olan özelliklerdendir neticede değerli taşı alan kişi bunu takı olarak almaktadır.Peki,neden garnetler çok renklidire tekrar dönelim;çünkü bu mineralin yapısı basitçe şöyle gösterilir.  ”X 3 Y 2 (SiO3)4. “    Bu formülde “X” olan yere denk gele element gelmez hep belli iyon büyüklüğüne sahip Elementler bu bölümde yer alır ikinci bölümdeki “Y”bölümünde aynı şekilde olur sayıları da yanlarına yazıldığı kadar olur parantez içinde ki ise hiç değişmez bu zaten silis formülüdür bu formülün sonuna eğer hidroksit(OH)eklenirse bunlara hidroksitli garnetler diyoruz ancak bunların sertliği düşüktür.Daha doğrusu hangi yapıya hidroksit girerse o yapıyı sertlik yönünden düşürür mesela korund (Yakut, safir),diaspora (Zultanit), kyanite,  sillimanite, boksit vb.mineraller de hep aynı elementler  vardır (Alüminyum+Oksijen) fakat zultanite giren hidroksit sertliğini büyük ölçüde düşürür. Hidroksiti su olarak düşünebiliriz.

Bilindiği gibi elektrik dengesi bozulmuş eriyiklerde iyonize halde ya katyon yada anyonlar bulunur. Önce katyonlar; böyle bir eriyik de elektron sayısı az ve bunun doğal sonucu olarak proton sayısı fazla ise bunlara o elementin katyonu denir. Anyon ise,tam tersine elektron sayısı fazla proton azsa bu adı alır. Elektron sayısı azalınca aynı elektrik değerliliğine sahip olan elektronların itme gücü azalır ve iyon yarıçapını küçültür  tersinde ise iyon yarıçapı büyür ve bu durum çok önemlidir çünkü Elementlerin atom çapları nedeni ile bir bileşikte (mineralde) birbirlerinin yerini alabilir kısacası birbirine yakın atom (iyon) çapına sahip elementlerde bileşik oluştururken birbirinin yerini alır mesela alüminyum yerine krom  girebilir (neden iyon diyoruz? çünkü dengeli bir atom elektron alışverişinde bulunmaz yani ihtiyacı yoktur fakat elektron dengesi bozulmuşsa buna  o maddenin iyonu diyoruz) demir yerine manganez girebilir ancak anyon veya katyon olması birbirine az yakın olanları uygun hale getirebilir.

X-bölümüne giren Elementler:Ca, Mg, Fe , Mn dir fakat bunlar daima artı iki değerlikli olurlar.

Y-bölümüne ise: Al,  Fe, Cr girer fakat bunlar daima artı üç değerlilikte olurlar .Bu bilgilerin ışığında bakarsak; almandin formülüne bakalım  “Fe Al Si O”şeklindedir (sayıları eklemeden) Pirop garnete bakalım “Mg Al SiO” şeklindedir. Aslinda ayrı bir garnet çeşidi olarak kabul edilmeyen ancak beğenilen garnet olan “rodonit taşı” işte bu iki garnet taşının bir arada oluştuğu yerlerde oluşur burada ayırt edici olan almandin de ki Fe   ile piroptaki Mn   elementlerinin yaklaşık eşit sayıda bünyeye girmesi sonucu bu ahududu renkli garnet oluşur yani melezdir.

Burada önemli olan konu,her elementin iyon yarı çapı yakınlığı nedeni ile bir mineral oluşumunda birbirinin yerini alabilmesidir mesela altın ile gümüşün iyon yarı çapı birbirine yakındır ve doğadaysa beraber bulunma eğilimindedir.Peki bu bilgilerin renkle alakası nedir?Doğrudan alakalıdır bazı elementler  bünyesine girdiği minerale rengini verir fakat burada bir ince nokta daha var.Diyelim ki krom  elementi,zümrüt oluşumunda yeşil rengi verir aynı element korund oluşumunda yapıya katılırsa bu sefer kırmızı rengi verir bunun nedeni ise kimyasal değerliliğine farklı olmasıdır.Ayrı örnek demir  olsun. Demir tek değerlilikte değildir her değerliliğinin verdiği renk farklıdır. En fazla farklı kimyasal değerliğe sahip olan elementlerden biri de manganese dir +2,+3,+4,+6 değerliliklerinde bulunur.

NOT:Yaygın katyon elementlerini tablo olarak resimler içinde görebilirsiniz.

Renk konusunda şu eklemeyi de yapalım;minerallerin renkleri pek çok  sebepten oluşur biz burada sadece birini yazmaya çalıştık hemen akla geliverenleri yazalım.

KAPANIM OLARAK:  Buna inklüzyonda denir.Bir mineral oluşurken çevrede bulunan ve ya önceden oluşmuş ya birlikte oluştuğu farklı bir mineralin iç içe bulunma halidir bazı durumlarda değerli taşlara artı değer katarken bazende tersi etkiye neden olur(kuvarslarda oluşan çeşitli renkteki rutil minerali olumlu etkiye yol açarken yakutta mineral haldeki demir olumsuz kabul edilir.)

KRİSTAL YAPIYA GİREREK: Pek çok örneği var ama sık sık karıştırıldığı için ve doğada sık bulunması nedeniyle kuvars örneği vermek daha uygun görünüyor.Bilindiği gibi saf kuvarslar renksizdir ve renklerine göre ve diğer özelliklerine göre kuvarslar sınıflandırılıp isimlendirilmiştir.Bunlardan biri olan “Sitrin “taşına bakalım.Sitrin öncelikle sarı renklidir turuncuya doğru renk kayar.Bu taşa rengini demir elementi verir.Yazıda geçen katyon çizelgesine bakılırsa demir elementinin birden fazla değerliliğe sahip katyonları olduğunu görürüz.Her biri ayrı renge sebep olur.Aynı demir yeşil veya sarı veyahut kırmızı (elbette renk tonları da yoğunluğa bağlı olarak değişir)renge sebebiyet verir.Sitrin renginin alüminyum ve lityum elementleri nedeni ile olduğunu biliyoruz.Uzatmadan yazarsak,gerek ısı yolu ile gerekse radyasyon ile ve lityum elementinin kritik eşikte varlığı ile bu ısı ve ışıma ile kristal yapıya girerek bu rengi verdiği bilinir bu şekilde oluşmuş Sitrin taşı faset veya zımparalama ile rengini değiştirmez oysa pek çok arkadaşın  rengi sarımsı diye normal kuvars a  giren demir eriyiklerinin sebep olduğu renk oluşumuna bakarak bu taşları Sitrin olarak kabul ediyorlar oysa Sitrin doğada nadir oluşur ve doğal Sitrin hiç de ucuz değildir. Nitekim bu taşları fasetlerlerse rengini kaybettiğini göreceklerdir zira rengi veren çökelti yok olacaktır.Bir örnekle bu konuyu kapatalım; mavi elmas çok nadir bulunur sebebi de bu rengi veren bor minerali olmasıdır ve bor çok nadir bulunur. Elmas bilindiği gibi sadece tek elementten oluşan tek değerli taştır. Kısacası elması oluşturan kimyasal bağlar sadece karbon elementi ile oluşmaktadır,eğer bor elementi yapıya ancak kristal yapı içinde ki boşluklarda yer alabilir bu durum biraz daha farklılık arz eder. Hatta bu nedenle mavi elmaslar sadece elektrik iletebilir.

IŞIL İŞLEM İLE: 

En kolay renk değiştirme metodudur.Yukarıda bahsettiğimiz Sitrin taşının üç ayrı çeşidinden biri ametist taşının değerli  sayılamayacak kalitede olanlarının Işıl işleme tutularak Sitrin taşına döndürülmesidir. Bunun için 200 derece de belli sürelerde ametist taşı ısıya tabi tutulur. Pek bilinmez ama ikinci Sitrin oluşturma işi dumanlı kuvarsların yine Isı ile Sitrin taşına çevrilmesidir fakat bu işlem biraz risk taşır zira yanlışlık halinde dumanlı kuvars Kaya kuvarsına dönebilir (tekrar radyasyona tutulursa yine dumanlı olur) veya kırmızı renk alabilir. Mavi safir lerin hepsi ısıl işlem ile mavi renge girer yoksa doğada o koyuluk ve doygunlukta safir ender bulunur.

RADYASYON İLE:

Bu işlemde doğal ve yapay olarak olabilir.Mesela yeşil renkli elmaslar doğal radyasyon ile oluşmuştur bu nedenle bu renkte çok enderdir.Zaten bulunduğu yer ender olan elmasın oluştuktan sonra çok uzun süre ile radyasyona tabi kalması iyice enderdir. Bunun gibi dumanlı kuvarsın da ancak radyasyon ile oluştuğunu yukarıda yazmıştık.Amerika’da bazı değerli taşlar belli bir süre geçmeden satılmaları ( radyasyona tabi olanların) yasaklanmıştır.

YAPAY RENKLENDİRME: Bu bir yöntemi  değil farklı yöntemleri anlatır.Normal Kaya kuvarsını “buhar biriktirme yöntemi “ile rengarenk hale getirmek mümkündür fakat bu renk çok çok ince bir tabaka ile oluşur kısacası dikkatsizlik ile bu tabaka yırtılabilir.Yine bazı özel yapım camlar hem sertlikleri hemde renkleri ile oynanarak mesela Zümrüt diye satılabilmektedir.

BOYAMA İLE RENKLENDİRME:Daha ziyade agat gibi mikrokristalli (hiçbirşekilde tam saydam olamazlar) kuvars çeşitlerine uygulanır veya turkuaz gibi opak minerallerin sahtesi yapılır.Bu renk konusunu burada bitiriyorum ancak yazı devam edecek.