GEMOLOJİDE ÖNEMLİ OLAYLAR BİR

Değerli arkadaşlar ;  bu yazıda sizlere (meraklısı olanlara) gemoloji (minerolojinin bir alt dalı ve değerli taşları konu alır) tarihindeki  önemli olayları P.G.Read adlı yazarın “Gemmology”adlı 374 sayfalık İngilizce olarak yazılmış sanırım daha Türkçeye çevrilmemiş kitabından alıntı olarak sunacağım.Bir takım yanlışlıklar görürseniz lütfen yazın ki düzeltme şansı doğsun.

İlk gemstone (değerli taşlar)ile ilgili kitap İngilizce olarak “Thomas Nichols”tarafından 1652 yılında yazıldı.1837 yılında Fransız kimyacı olan “Marc GAUDİN”sentetik (yapay)olarak ruby(Yakut)kristalleri üretmeyi başardı.(potasyumalimünyum sülfatve potasyum krom ile)

1866yılında Sir Arthur Church bir mektubunda günümüzde kullanılan “spektroskopiq “ benzeri bir cihaz yapılmasından bahsetti ve önemini izah etti.ilk önce Seylan zirkonlarının ve almandin garnetlerinin specktrom çizgileri belirlendi.Bu olaydan beş yıl sonra Güney Afrika’da “Orenge River”da bselliklerini hatırlamak için;  sertliği, özgül ağırlığı, çizgi rengi, kristal yapısı, optik özelliği, rengi, parlaklık çeşidi vb. Pek çok konuyu kapsar. Bu yazıda sadece “ Kristal alışkanlıkları ve çeşitleri”  belirtilecek. Öncelikle belirteyim ki , kristal yapı ile alışkanlığı iki farklı özelliktir. Mineraller oluşurken sınırlı sayıda bir formda kristalleşirler.nKısaca ve basit olarak  anlatılırsa; en basit kristal yapı bildiğimiz kare şeklidir. Bütün kenarlar eşit ve bütün açıları 90 derece. Sonra yine bildiğimiz dikdörtgen şeklindeki form gelir.Burada karşılıklı iki kenar eşit ve yine açılar 90 derecedir.Üçüncüsü ise açıları farklı olan yapıdır.Bu durum bu şekilde devam edip gider.Unutulmaması gereken bir konu da şudur ; bir mineral hangi kristal formda ise bütün kristalleri aynısıdır ve elbette milyarlarcası bir araya gelerek ve eğer ortam müsait ise ( basınç,ısı değişmezse mineral  yapıcı malzeme varsa ve oluşumu için yeterli mekan da varsa ki bu ideal durumdur.) meydana gelecek olan mineral en ufak biriminin şeklinde olur. Ancak doğada işler böyle yürümez çoğu zaman ya malzeme tükenir ya oluştuğu çatlak-boşluk-cep büyüklüğü yetersizdir vs.Böyle olunca çoğunlukla yarım kalmış veya büyük kısmı tamamlanmış ancak bitmemiş örnekler buluruz.Ancak tam olarak oluşmuş örneklerinde olduğunu bilelim.

Kristal alışkanlığı bir mineralin farklı kristal yapılardan oluşurken bazı çok farklı tanımlayıcı görünüş özellikleri ile bulunması durumudur.Aşağıda listede bu biçimler yazılmıştır.Faydalı olmasını dileyerek….

1-) ASİKÜLER YAPI: İğne benzeri veya konik biçimli mineral oluşumudur.Bu yapıda oluşanlara örnek: Rutil ve Natralit mineralleridir.

2-) AMYGDALOİDAL YAPI : Mineral badem benzeri bir görüntüye sahiptir. Bu yapıya örnek: Zirkon,Nature ( doğal) Bakır

3-) BIÇAK GİBİ YAPI: Mineral tıpkı bıçak gibi ince ve düz şekilde olur.Bu yapıya örnek : Distenit,Aktinalit

4-) BOTRYOİDAL YAPI : Mineral üzüm tanecikleri görüntüsünde olur.Örnek: Malakit,Pirit,Simitsonit

5-) SÜTUNLU YAPI : Uzun ince prizma şeklinde yapıdır. Örnek : Selenit,Kalsit,JİPS . 

NOT: Bir mineral birden farklı kristal alışkanlığına sahip olabilir

6-) COXCOMB : Yakın aralıklarla büyümüş tabla ve pulsu görüntüdür.Örnek : Markazit,Barit

7-) KÜBİK YAPI : Küp biçimindeki yapıdır.  Örnek: Florit,Galen,Pirit

8-) DENTRİTİK YAPI : Ağaç dallarına benzer yapıdır. Örnek : Manyezit,Bakır 

9-) ON İKİ YÜZLÜ YAPI: Mineral 12 adet yüze sahip olur. Örnek: Garnet

10-) KABUKLANMA : Bir yüzeyi veya boşluğu kaplayan küçük kuvars topluluğu Örnek: Kuvars

11-) ENANTİOMORPHİC : Ayna görüntüsünde ki ikizlenme biçimdedir.Örnek : Jips,Kuvars,Stavrolit

12-) ELVANT YAPI : Uzunluk genişlik ve yükseklik eşit veya eşide yakın olan formdur. Örnek : Olivin,Garnet,

13-) LİFLİ YAPI : Çok ince prizmalar halindeki yapıdır. Örnek : Serpantin,Asbest,Bissolit

14-) KILCAL YAPI : Saç gibi ince ve uzun yapı. Örnek: Zeolit,Millerit

15-) GRANÜL YAPI : Özşekli olmayan kristaller topluluğu biçimindeki yapı. Örnek: Şelit,Barnit

16-) KATMANLI YAPI : İnce katmanlı tabakalar halindeki yapı. Örnek: Lepidolit,Muskovit

17-) HEMİMORPHİC YAPI  : İki farklı şekilde bitim noktasına sahip formdur. Örnek : Elbait,Hemimorfit

18-) ALTIGEN YAPI : Altı yüz oluşacak şekildeki yapı.Örnek: Yakut,Korund,Kuvars

19-) HAZNE KRİSTALİ : Kübik yapı gibi ancak dü, küpün dış kısmı iç kısmından daha büyük. Örnek : Halit,Bizmut,Kalsit

20-) MEME  : memeye benzer yapı.Örnek: Malakit,Hematit

21-) MASİF  : Şekilsizdir ayırt edici bir biçim yoktur.Örnek: Turkuaz,Limonit

22-) NODÜLER VEYA YUMRULU : Düzensiz çıkıntılara sahip ve küresel yapı. Örnek : Kalsedon

23-) SEKİZ YÜZLÜ : Tabanlarından birleşmiş iki piramit yapı.Örnek: Elmas,manyetit

24-) PLATY : Dğz,tablete benzer yapı.Örnek : Wulfferit

25-) TÜYSÜ  : ince tüy görünüşündeki yapı.Örnek: Aurichalcite,Mattramite

26-) PRİZMATİK : uzun ve prizma benzeri yapı.Örnek : Turmalin,Beril

27-) SAHTE ALTIGEN : İkizlenmeden dolayı altıgen görünüş.Örnek: Krisoberil, Aragonit

28-) RADYAL  : Bir noktadan dışa yayılan yapı.Örnek: Stibnit

29-) RENİFORM ( COLLOFORM) : Bartyaidal yapı benzeri Örnek: Hematit,Mattrangit

30-)  AĞSI YAPI : Örümcek ağı gibi iç içe büyümeler halinde Örnek: Serüsit

31-) MERCEKSİ YAPI: Düz,gül benzeri  Örnek:Çöl gülü,Barit

32-) SPHENOİD  YAPI :  kama şeklinde  olur. Örnek: Titanit

33-) SARKIT YAPI: Sarkıt veya dikit şeklinde.Örnek: Kalsit,Götit

34-) YILDIZ YAPI : Bir noktadan ve yıldız gibi olan yapı . Örnek: Aragonit,Pirit,

35-) ÇİZGİLİ YAPI: Bazı minerallerin yüzeyinde çizgili  yapı olur.Örnek: Pirit,Kuvars,Turmalin

36-) TABLA YAPI : Eşit ve düz tabla gibi yapı.Örnek: Topaz,Feldispat

37-) TETRAHEDRAL : Düzgün dört yüzlü yapı. Örnek: Spinel,Manyetit

38-) BUĞDAY DEMETİ: Buğday başaklarına benzer yapı. Örnek: Stilbite

G.Afrika da 1873 yılında “Kimberly “ kasabası yakınındaki “pipe”da (bacada) ilk Elmas madeni “De Beers” firması kazılarına başladı.

1877 yılında Fransız “Edmond Fremy” ilk  “gem” kalitesinde ki Yakut kristalini üretti. Ancak kristaller çok küçüktü ve pahalıya mal oluyordu. İleriki yıllar da yeni değerli taşlar sentezlenmesinin adımları atılmış oldu.(yeşil demantoid garnet gibi)

1885 yılında birçok hatalı girişimden sonra “Genova Ruby” adı altında yapay Yakut’lar marketlerde satılmaya başlandı.Fakat bu taşların içinde hava kabarcıkları mevcuttu. 1902 yılında bir “spodumene” çeşidi olan “pink kunzite” bulundu.1905 yılında şimdiye kadar bulunmuş mücevher kaliteli en büyük Elmas olan  “Cullinan diamond” G.Afrikada bulundu. Aynı yıl İngiltere’de Dr.Herbert Smith” ilk olarak “Refractrometre” cihazını yaptı. Bu sayede gemolotistler mineralllerin “refractive” indekslerini çıkarabildi. 1907 yılında daha büyük bir versiyonu imal edildi.1910 yılında ilk defa “Verneuil method”  u  ile  yapılmış sentetik yakutlar  piyasa sürüldü. Fakat ironik şekilde yapay yakutları  yeni cihaz belirleyemiyordu…

Araya giren birinci dünya savaşı (1914) gelişmeleri sekiz yıl boyunca engelledi. Bu arada yeni bazı kurumlar oluşturuldu. Bu kurumların kurulma amacı; dünya çapında değerli taşların bulunması,işlenmesi ve satılmasını kontrol altına almak istenmesi idi. 1925 yılına kadar Bazı bilim insanları (Basil Andreson gibi ) inci  ve Elmas üzerinde çalışmalar yaptılar. Bunun en büyük nedeni sahtesi ile gerçeğinin ayırt edilmesi idi.

1925 yılında “refroctmeter” cihazının yeni bir modeli yapıldı.Bu yeni cihaz camdan yapılmış sahte taşları ayırt edebiliyordu. Yine aynı yılda ilk defa yapay spinel taşı Verneuil method ile yapıldı.

1931 yılında “Robert Shipley” tarafından  “British Gemmological Assorciations Diploma”  kurdu.Sonra yine aynı kişi Amerika’da “Gemological İnstitute Of American” yani meşhur  “GİA” yı kurdu. 1934 yılında yine aynı kişi tarafından “American Gem Society”kuruldu.

“Endoscope Pearl Tester”cihazı yapıldı ve yapan kişi olan  “Basil Anderson” tarafından “Hattan Garden “laboratuvarına monte edildi,saatte 200 İnciyi ayırt edebiliyordu böylece mücevher alıcıları malı alırken test etme şansını elde ettiler. Bir yılda 500.000 inci kontrol edilebiliyordu.İnci ile başlayan test etme işi Yakut ve spinel ile devam etti.1935 yılında ilk defa “American Gem Society” taşları incelemeye başladı. Bu yıllarda Amerika’da süre duran “bunalım yıllarında” araştırmalar sürdürüldü. Özellikle gem taşlarının ışık spektrumu üzerinde duruldu. Böylece bu konu ile ilgili cihazlar gelişmeye devam etti. Sonuçta “Tully Refractmeter” meydana getirildi Ayrıca kimliğini tesbit için  “sülfür ve tetraidoetleyne” oluşturuldu. Böylece taşların kimliğini tesbit etmek kolaylaştı. Başka bir önemli gelişme de “ağır sıvılar”yapılarak taşların Özgül ağırlığını belirleme kullanılmaya başlandı.

1933 yılında “Chelsea Filter”yaratıldı ve zümrüt taşlarını test etme olanağı  doğdu. Bu yıllar da bazı  elmas  veya değerli taşların sahteliği üzerinde çok yazıldı bu gibi gelişmeler yapay  elmas araştırmalarına hız verdirdi, Bu durum aynı zamanda sahtesi ile gerçeğini ayırt etme üzerinde araştırmaları da teşvik etti sonuçta yeni buluşlar geldi.1942 yılına kadar sentetik Zümrüt yapılamadı. Ayrıca zümrütleri  laboratuvarda yapmak pahalıya mal oluyordu.

İlk sentetik “rutil”  1948  yılında yapıldı. Satış mağazalarında “Rainbow” veya “Titania” ismi ile yerini aldı. Bu taşın yapılma nedeni kırılma indisinin yüksek olması nedeni ile “Elmas benzeri taş”elde etmek idi.

1951 yılında yeni bir gem taşı ortaya çıkarıldı.Bu taş “Taaffeite taşı” idi,Sri  Lankada bulunmuştu bulan kişi Count Taaffe idi taşın ismi bu şahıstan gelmektedir. Bu yeni mineral üzerinde araştırma yapılmış ve taşın “Berilyum,magnezyum,alüminyumdan “ oluştuğu ortaya çıkarılmıştı (x-ray ve kimyasal yöntemler kullanılmıştır) Fakat bu mineral çok nadir bulunuyordu. Ayrıca spinel taşı ile önemli benzerlikler taşıyordu.

1950 yılında “Strontium titanate” lab.  da yaratıldı bu taş ikinci Elmas benzeri taş idi.Bu taşa da  ticari isimler verildi (Fabulite,Diagem,Marvelite,Jewelite) fakat birinci üretilen taşa göre bu taş çok daha ileri düzeyi temsil ediyordu çünkü taşın dispersion özelliği elmasınkinden “0.044”  nazaran çok yüksekti ”0.190” dört misli yüksek olan bu taşın  “Ateş” yapma özelliği çok  yüksek idi ve kırılma indisi elmasın ile aynı idi yani  “2.41” Taşın en büyük zaafı sertliğinde idi elmasın 10 olan sertliğine mukabil sadece  “5.5” . Fakat taş piyasada çok ilgi gördü elmas dan  daha dayanıksız ama daha gösterişliydi.

Yeri gelmişken diğer Elmas benzeri taşlara bakalım;

1-)  MOİSSANİTE TAŞI: 

 kırılma indisi  “2.66” yani Elmas’tan yüksek. Dispersion özelliği ise 0.104 elmasın kinin nerede ise üç misli fazla. Sertliği “9.25 ” yani gayet makul .Haddim olmayarak Elmas almayı düşünen arkadaşlara bu taşı tavsiye etmeyi doğru bulduğumu belirtmek istiyorum zira bu taş elmasa  göre hayli ucuzdur.

2-)  YAG(Yttrium Alimünyum Garnet):

  çok ilginç bir yapay taş daha, kırılma indisi  “1.83” olağanın çok üzerinde Ancak elmas dan  düşük. Dispersion özelliği ise  “0.028” yani olağanın yine çok üstünde ama elmastan  düşük Fakat sertliği  “8.3”  gibi gayet uygun sertliktedir.

3-) GGG(Gaddinium Gallium Garnet): 

yine yapay bir taş ve garnet yapısında. Kırılma indisi  “1.97” yani gayet yüksek Dispersion ise  “0.045” Elmas ayarında ve sertliği kabul edilebilir düzey olan “7”sertliğinde.

4-) KÜBİK ZİRKON:  

kırılma indisi  “2.2” yani olağanın çok üzerinde. Ancak Elmas’tan biraz düşük Dispersion özelliği ise “0.06” yani elmastan  daha yüksek sertliği de  “8.3”  gibi iyi sayılır.

Not:ikinci bölüm ile devam edilecek,ne yazık ki yazı uzadıkça okuyan sayısı kısalıyor.