KAYAÇ ÇEŞİTLERİ SON

Değerli arkadaşlar kayaç ÇEŞİTLERİ ile ilgili yazının son bölümündeyiz.bu bölüm aslında en uzun ve karışık bölüm olmasına rağmen mümkün olduğunca kısa tutmaya konuyu basitleştirmeye çalıştım.
Sedimenter kelimesi Türkçeye çökelim diye çevrilebilir.yani bu kayaçlar çevremizdeki en sık rastlanan kayaç türleridir,neticede hangi kaynaktan gelirse gelsin bütün kayaçlar sonradan ayrışma,bozulma,ufalanma ve tekrar bir araya gelme durumundadır.mağmatik kökenli kayaç ilelebet yapısını muhafaza edemez sonunda parçalanır,sürüklenir hatta kimyasal ayrışma sürecinden geçerek  YENİ MİNERALLER meydana getirir.Burada bir not eklemek gerek;bazı kayaçlar diğerlerinden daha dayanıklıdır mesela kuvars bunlardan biridir.ancak o da  dere sularına kapılarak sürüklenir ve ufalanır.Bazı  kayalar aksine çok dayanıksızdır bunlar genellikle ilk oluşan MİNERALLER ve kayaçlardır.zirkon minerali en dayanıklı olanlardandır yeryüzünde en yaşlı mineralleri teşkil ederler ayrıca içinde toryum radyoaktif elementini barındırdığı için kolaylıkla yaşı hesaplanabilir(radyoaktif maddelerin yarı ömrü denilen özel bir durumu vardır bundan faydalanılarak tarihleme yapılır)keza elmas da çok dayanıklı mineraldir(asitten etkilenmez,ısıya dayanıklıdır,serttir,dayanıklıdır vs.)birde soy metal ve soy gazlar vardır bunlar kolay kolay kimyasal reaksiyona girmez,varlıklarını korurlar.Fakat bu tip mineral ve elementler parçalanma,sürüklenmeye mukavim  değillerdir dolayısı ile çökelmeye uğrarlar.
Sedimanter kayaçlar yeryüzünün görünen kısmının büyük bölümünü oluşturur yani biz araziye çıktığımızda istisnai durumlar olmakla birlikte en çok karşılaşacağımız kayaç türü bunlardır.Yerin  aşağısına inildikçe sedimanter kayaç oranı hızla düşer.daha aşağılarda esas olarak mağmatik kayaçlar bulunur bunun daha aşağısı sıvı haldeki mağmadır.
Sedimanter kayaç çeşitlerinden bahsederken kast edilen taşın kimyasal yapısı değildir,taşın büyüklüğü ve şekli esas alınarak isimlendirme yapılmıştır.yani konglamera bir sedimanter kayaç çeşididir ama bu tanım içeriğinde ne olduğunu açıklamaz sadece kendisini oluşturan taşların büyüklüğü hakkında bilgi verir.Bu kayaçlar yeryüzünün kayıt tutucusu gibidir yaşananları bünyesinde tutar bilim insanları geçmişte ne olup bittiğini öğrenirler.En önemli işlevi insanoğlunun enerji kaynakları bu kayaçlarla alakalıdır.kömür,petrol.doğal gaz bu kayaçların ürünüdür.Ayrıca  Demir,alimünyum,manğanez gibi madenlerin üreticisidir.
Sedimanter kayaçlar esas olarak iki şekilde oluşur.1-mekanik2-kimyasal  

MEKANİK:kırıntılı diyerek tanımlanır.bilhassa feldispatların bozulması sonucu oluşur.kuvarsın ana kayacı olan granit yüzeyde direk olarak bozulmaya uğrarsa içindeki kuvars tanecikleri dağılırlar.Esasında  kuvars son derece dayanıklı mineraldir,eğer kimyasal bozuluma uğrarsa granit içinde ki MİNERALLER yeni minerallerin oluşmasına neden olurdu ancak hızlı şekilde yüzeyde sıcaklık,buz,su,akıntı,sürüklenme,rüzgar,dalga gibi etkenler nedeniyle buna fırsat kalmadan dağılmaya uğrar.Bu parçalar daha sonra müsait yerlerde birikir ve orada çökeltmeye uğrarlar.
Sedimanter kayaçlar genelde çok küçük tanecikli yapılardan oluşur,neden meydana geldiği değil taneciğin boyutu ile ilgilidir.işte tane boyutuna göre isimlendirme yapılır ŞEYL,KUMTAŞI,ÇAKILTAŞI,BREŞ .
ŞEYL:çok inçe taneciklerden oluşan kayaçlardır.toplam sedimanter kayaçların yarısını bunlar oluşturur.tane boyutunu ancak lup(büyüteç)ile görülebilir.bunlr  genellikle Deniz,göl gibi sakin sularda birikir,ancak buralarda bile bu tanecikleri hareketlendirecek türbülans vardır,türbülans sebebi ile ufak parçalar bir araya gelerek iri kayaçları oluştururlar.Eğer organik atıkların (bitki,hayvan)bol olduğu bir ortam ise(bataklık gibi)kayaç siyah renklidir(kömür)ve biz oluşan kayaçtan oluşma ortamında oksijenin az olduğuna kanaat getiririz çünkü oksijen normal durumda olsa idi organik parçalar bozulmaya uğrardı.Şeyler ler  ince  tabakalar halinde çökelir buna “lamina”denir,fakat bunlar su geçirmez yapıya haizdir,buda petrol ve su kaynaklarının belirlenmesinde önemlidir.Şeyler ler  eğer inçe tabakalar haline ayrılıyorsa “çamurlaşı”denir,ayrılmıyorsa “siltaşı”denir.
KUM TAŞI:genelde kum boyutunda olan parçalardan oluşmuştur,ŞEYL den sonra yeryüzünün önemli kısmını oluştururlar(%20)bu tür kayaçlarda boylama önemlidir taneçikler az çok ayni boyda ise “iyi boylamış”denir,tersi ise “kötü boylamış”denir.boylanmanın özelliğinden bilgiler ediniriz.Rüzgarın çökerttiği kumlar dalgaların çökerttiği kumlardan daha iyi boylanmıştır,fakat dalgalar da akarsulardan daha iyi boylanmıştır,kötü boylanmış  birikimler kısa mesafelidir ve aniden çökelmiştir.(akarsu hızını kesen yüzeyde kötü boylanmış birikinti bırakır)bir birikim yüksek miktarda kuvar parçalarından oluşuyorsa “kuvars kum taşı “ismini alır.Eğer yüksek miktarda feldispat parçalarından oluşuyorsa “arkoz “adini alır,killi sileksli paçalardan oluşuyorsa”grovak”adini alır.
KONGLOMERA:bu tanım taşın büyüklüğünü ifade eder,çakıl taşı büyüklüğünü anlatır.parçalar kökenlerini gösterecek kadar büyüktür.Kötü boylanmıştır,konglomeranın varlığı dağ akarsularının enerjisini veya sahildeki dağa etkinliğini gösterir,eğer kayaçları oluşturan parçalar yuvarlak değilde köşeli ise “breş “adini alır.Bu da taşınma durumu ile ilgili bilgi verir çünkü taşınma uzun olursa taşlar daha yuvarlak hale gelir.
KİMYASAL SEDİMANTER KAYAÇLAR: bu tip kayaçlar Deniz,göl gibi birikim alanlarında oluşur.biriken kırıntılar hep aynı şekilde kalmaz,zamanla kireç taşı,Çört,kaya tuzu gibi yeni kaya çeşitleri ortaya çıkarır,bu değişimler iki şekilde olur1-inorganik süreçler 2-organik süreçler.İnorganik süreçte mağaralarda “damlataş”denilenler oluşur,denizlerde ise buharlaşma sonucunda tuz birikintileri oluşur.
Kireç taşı:hem organik Hamdi inorganik kökenli olabilirler.CACO3 formüllü bir kayaçtır.
Mercan resifleri: denizlerde uygun sıcakların olduğu yerde yaşayan Deniz canlılarının ölmesi ve birikmesi sonucu oluşurlar.resiflerin bazıları çok büyük boyutlara ulaşabilirler(Avusturalya yakınlarındakiler yüzlerce km bulur)
Tebeşir:bunlarda organik kökenlidir.
İnorganik kireç taşı: yüksek sıcaklık ve kimyasal değişim nedeni ile oluşur.örnek travertenler.
Çört:mikrokristalli kuvarstan oluşan (SiO2) kayaç türüdür,iyi bilinen örneği çakmak taşıdır,çört genelde iki şekilde bulunur 1-kireç taşları içinde yumrular halinde 2- tabakalar halinde.deniz suyunda oluşanlar genellikle inorganik kökenlidir.ancak tabakalı halde ise “diyatome ve radyolaryalar”kökenlidir bunlar silis yapılı küçük canlılardır.
Evaporitler:aşırı buharlaşma yoluyla( bilhassa körfezlerde)oluşan tuz çökenlerine verilen addır,bu çökelme sonucunda tuz ve jips
 meydana gelir,jips sıva yapımında kullanılır.(alçı yapımında) çok eskiden Anadolu sular altında idi ve sonra tektonik kuvvetler nedeni ile yükseldi ülkemiz topraklarında büyük iç denizler oluştu sonra bunlar daralarak göllere döndü bu arada suların büyük kısmı buharlaştı geriye büyük birikintiler halinde tuz yatakları ve jips  yatakları kaldı,aynı zamanda ülkemizin  bor madeni bu sıralarda oluştu,bu anlamı ile Anadolu bir çok kıymetli maden ve mineralin bulunduğu yerdir.
Kömür:organik maddeler tarafından oluşturulmuştur.tam olgunlaşmamışları lup ile incelenirse yaprak,dal,kök gibi bitki parçaları gözlenebilir,genelde bataklık alanda bitkilerin ölmesi ve birikmesi sonucudur,oksijeni az ortamda oluşanlarına “turba”denir.turba lar zamanla “linyit”kömürüne dönüşür,eğer bu kömür yatakları tektonik hareketler sonucunda yerin çok altına dalar ve metamorfik süreçten geçerse kömürlerde karbon oranı çok yüksek miktarlara çıkar bu durumda oluşan kömüre “antrasit”adı verilir bu kömürlerin ısısı çok yüksektir metal eritmek için kullanılır ayrıca bu tip kömür yüksek fiyatlıdır.
Böylece kayaç ÇEŞİTLERİ  ile ilgili yazının sonuna geldik.bilhassa sedimanter kayaç lar en iyi tanınan olması nedeni ile kendileri ile ilgili bilgi çok fazladır ben burada özetleyerek vermeye çalıştım esas olarak Prof.Dr.Faruk Ocakoğlu nun 2014 yılında yazdığı(o da çeviri yapmış) akademik araştırmadan yararlandım işin gerçeği benimde pek iyi bilmediğim kayaç türüdür ve konu benim yazdığımın epey ötesindedir ancak bu kadarının benim ve sizler için yeterli olduğunu düşünüyorum.
Değerli arkadaşlar;bir daha hatırlatmak isterim ki kayaçlar mineral ve elementlerin birleşiminden meydana gelir.minerallerin kimyasal yapıları nettir ve formüle edilebilir kayaçlarda durum böyle değildir ancak biz araziye çıktığımızda en çok kayaçlarla karşılaşırız saf element zaten nadir bulunur(altın,platin hariç)keza MİNERALLER bile bir şekilde diğer mineral ve kayalarla iç içedir demek istediğim şu ki eğer başarılı olmak istiyorsak kayaç çeşitlerini iyi öğrenmek zorundayız.bunun zor olduğunu kendi deneyimlerimden biliyorum.Sık  sık tekrar ederek ve bol resimlere bakarak ustalaşabiliriz.Şunu  da unutmayın ki hala keşfedilmemiş mineral ve kaya ÇEŞİTLERİ mevcuttur belki birisini siz bulursunuz,hepinize şans ve iyi dileklerimi sunuyorum.
.