KAYAÇLARIN VE MİNERALLERİN ÖZELLİKLERİ

19 Temmuz 2026, Pazar 19:47

A+
A-

KAYALARIN YOĞUNLUK DEĞERLERİ

Değerli arkadaşlar, bir minerali belirlemek (tanımak) elbette çok önemli bilhassa yeni başlayan arkadaşlar doğal olarak buldukları taşı genellikle yanlış tanımlıyor.Bulduğumuz taşların tanımlanmasında elimizdeki imkanlara göre ;

1- ÖZGÜL AĞIRLIK : Bu test biraz yanlaşılıyor. İllaki miligrama kadar bulmak şart değil ( elbette her taş için geçerli değil) bazen yaklaşık değer elde etmek için hassas ayarsız tartı aygıtı da kullanılabilir.

2- SERTLİK : Kolay gözüküp de kolay hatalı ölçmeye sebep olan bir yöntem. Hata genellikle bit taş diğerini çizince oluşan tozun iz sanılmasından kaynaklanıyor. Testi yapmadan önce her iki taş iyice temizlenmeli. Test yapılınca çıkan tozlar temizlenip “lup “ ile yakından bakılmalı ki hangi taş çizilmiş belli olsun.

3- RENK : (renk garanti özellik değildir Ancak Bazı kesin olanları vardır,altın asla siyah olmaz gibi). Bazı taşların ( minerallerin) çok rengi olabilir . Sadece tek renk olan değerli taş azdır ( olivinler hep yeşil tonlarındadır veya yakut sadece kırmızı ve pembe, zümrüt yeşil gibi. Ancak turmalin gibi her rengi olan taşlar çoktur.

4- ÇİZGİ RENGİ : Bu testin maksadı elimizdeki taş toz haline gelince hangi renk oluyor bunu belirlemek için yapılır. Bu nedenle de taşı kendisinden daha sert taşla sürteriz ve çıkan tozun rengine bakarız. Bazen renkli olan taşın tozu renksiz olabilir veya bambaşka renk verebilir.

. 5- KRİSTAL YAPISI : Minerallerin hepsi mutlaka kristal yapıya sahiptir ancak sıradan “kayaç” içinde eğer mineral varsa kristal yapısı olan olduğu gibi mineral değilse bu yapı olmaz. Pek çok kristal yapı bulunur ayrıca bazı minerallerin birden fazla kristal yapı ile oluşabilir bunun sebebi ise oluşma ortamı ile alakalıdır.

6- BULUNDUĞU YER : Bunun anlamı eğer o mineralin yatağı ise o mineral o ortamda var olmuştur şayet taşınma gibi sebeplerle orada bulunuyorsa buna “plaser yatak “ diyoruz mesela elmasın yatağı kimberlite vs. dir ancak deniz,göl, nehirde de bulunabilir.

7- BİRLİKTE OLDUĞU MİNERALLER : Özellikle arayıcı arkadaşlar için önemlidir. Mineraller oluşum ortamında ortak özellik gösteren diğer minerallerle beraber bulunur fakat dikkat edilmesi gereken konu şu, bir mineral farklı basınç ,sıcaklık ortamında oluşabilir mesela turmalin çok farklı sıcaklık ve basınçta farklı renklerde oluşur hangi rengi bulmuşsak tahminde bulunabiliriz, Ancak dikkat! Siyah turmalin üç ayrı fazda oluşur herfazın şörl turmalin nin görünüşü farklıdır .

8- FLORESAN ÖZELLİĞİ : Eğer “floresan özelliği varsa ona göre tanımlama(morötesi Işık’ta kalsiyum gibi) Bu konu arayıcı arkadaşlar açısından da önemlidir çünkü özellikle gece UV ışık ile aranıp kolay bulunan mineraller vardır mesela tungustenin aranması bu şekildedir taş mavi renk ile parlar.

9- MANYETİZMA : Manyetizmaya duyarlılık durumuna göre ( Demir,nikel gibi) Elbette bunun için mıknatıs kullanılır özellikle “Neodymium “olanı. Bir not : altın,platin vb. değerli madenler manyetik özelliğe sahip değildir ancak bilinirse bazı minerallerin aranması veya tespitinde yararlı olur. Mesela garnet çeşitleri olan “Almandin ile Pirop” aynı renkte olduğu için ayırt etmek amacı ile mıknatıs kullanılır. Bunun sebebi ise; almandin ağırlıklı olarak yapısında demir bulunur bu nedenle mıknatıs tarafından şiddetle çekilir ancak pirop bünyesinde ağırlıklı olarak “mağnezyum “ bulunduğundan mıknatıs ancak taşı hafifce sürükler.

10- KIRILMA ÖZELLİĞİ : kırılma biçimine bakarak (konkaidal kırılma özellikle içeriğinde silisyum oksit olan taşlar da görülür mesela kuvars bu şekilde kırılır. Tam tersi “topaz taşı “ ise kırılma değilde ayrılma özelliğine sahiptir. Bu özellik elmas da da bulunur. Ayrışma ile kırılma aynı şey değildir.

. 11- TAT ÖZELLİĞİ : Çok nadir olan mineral özelliğidir. Mesela tuz kristalleri bilinen tadı verir, gibi. .Beril ise tatlımsıdır ancak zehirlidir! Benzer şekilde tadı acı olanlarıda bulunur.

12- PARLAKLIK ÖZELLİĞİ : Her mineralin parlaklık özelliği farklıdır. İşin uzmanları bu parlaklığı ; elmas gibi ( bu adamantine diye ifade edilir anlamı önlenemez derecede parlaklık gibidir ), reçinemsi , cam parlaklığı, metal parlaklığı vb.

13- KRİSTAL ALIŞKANLIĞI : (Elmas çoğunlukla kübik,garnet ise oniki veya yirmidört yüzlü şekilde gibi). Bu özelliği kristal yapı ile karıştırmamak gerekir.

14- KOKU ÖZELLİĞİ : Yine nadir görülen bir özelliktir. Pirit kırılınca sası kokar yumurta gibi). Yine kükürt debenzeri itici kokuya sahiptir.

15- BULAŞMA ÖZELLİĞİ : Yine (nadir olan bir özelliktir. manganezin taze yüzeyi ele sertçe sürülürse siyah olarak bulaşır gibi).

16- ELEKTRİK ÖZELLİĞİ : (Bazı mineraller çok iyi iletkendir altın gibi,bazıları hiç iletmez Yani yalıtkandır mavi Elmas hariç tüm elmaslar gibi).

17- BASINCA TEPKİ ÖZELLİĞİ : (Bazı mineraller basınç ile karşılaşınca elektrik üretir kuvars gibi). Bazı mineraller ise basınca karşı vererek aygıt yapımında kullanılır mesela uçaklarda yere göre yükseklık gösteren çihazın içinde turmalin kristali bulunur uçak yükseldikçe hava basıncı değişerek turmalini etkiler ve bu etki bir göstergede görünür.

18- ASİTLERE TEPKİ : (Bazı mineraller asitin cinsine göre tepki verir kalsit,alçı taşı gibi ) . Başka bir örnek topaz taşı sülfürik aside tepki verir genellikle kuvars ile karıştırıldığı için yazdım. Bu şekilde ayırtedebilisiniz zira kuvars sadece “florik asite” tepki verir yani yavaşca çözünür.

19- SUYA TEPKİ ÖZELLİĞİ : (bazı mineraller suda erir(tuz gibi).Birbaşka örnek çoğu kişinin kafasını karıştırıyor ; arazide aslında altınla en çok karıştırılan mineral bence bir mika çeşidi olan “Biyotit Mikası” eğer uzun süre su ile temas etmiş ise (mesela derede ) bu durumda bünyesindeki demiri kaybeder ve rengi iyice sarıya kayar normalde rengi daha koyu ve karartılıdır ancak demir azalınca veya ayrılınca sarı renk baskın olur.

20- ISIYA TEPKİ ÖZELLİĞİ : Biraz karışık bir konu .Isı nedeni ile manyetizma özelliği azalabilir, hatta tamamen ortadan kalkabilir. Bazı mineraller genleşmesi yüksek olur (bizmut ve civa gibi).Ayrıca “mutlak sıfır noktası “ gibi olağandışı sıcaklıklarda bazı mineral veya bileşikler çok farklı tepki verebilirler hatta bu özellik ile çok yüksek güçte itme gücü elde edilir.

21- SÜRTÜNMEYE TEPKİ ÖZELLİĞİ : (Bazı mineraller ısı verir bazıları ışık bazıları manyetik özellik kazanır(kuvars,kükürt,kehribar gibi). Araçlarda veya elektrik üreten cihazlarda sürtünme ile elektrik elde edilir. 23- sıcaklığa tepki(ısı ile aynı şey değil civa oda sıcaklığında sıvı halde bulunur gibi).

22- DAYANIKLILIK ÖZELLİĞİ : Sertlik ile karıştırılmamalı ,dayanıklılık çeşidi çoktur darbeye,basınca, çekmeye gibi . Elmas darbeye karşı sertlikle mukayese edilince zayıftır ama “nefrit”çok dayanıklıdır Bu nedenle taş devrinden beri balta ,kazma gibi alet yapımında kullanılmıştır.

. 23- STABİLİTE : Mineralin fiziki durumunu koruması anlamındadır . Bazı mineraller zaman ve kimyasal,fiziksel etkilerle bozunuma uğrar Mesela uranyum gibi bazıları ise neredeyse sınırsız ömre haizdir altın gibi. Tersten örnek versek ; elmas yeryüzüne ulaşınca meydana geldiği ortam yani sıcaklık ve basınç değiştiği için çok uzun zaman içinde yavaş yavaş bir karbon polymorfu olan grafite dönüşür. Elmas da en çok “kapanım yani inklüzyon “ görülme sebebi de bu olgudur.

24- YOĞUNLUK ÖZELLİĞİ : Ö.ağırlıkla aynı şey değildir,fakat ilişkilidir,yoğunluk genelde minerali oluşturan kristallerin ne kadar sıkı paketlendiği ile ilgilidir).

25- KIRILMA İNDİSİ : Bir minerali belirlemenin en garantili metotlarından biridir. Ancak laboratuvar ortamı gerektirir, dört basamaklı bir sayı ile gösterildiği için aynı değerde iki mineral bulunmaz. Fakat aynı sertlikte onlarca mineral bulunur yine aynı özgül ağırlığı aynı mineraller vardır,Kırılma indisi bir mineral için olabilecek en yüksek sayı üç tür ( 3.000)

26- AYRILMA DÜZLEMİ ÖZELLİĞİ : Bazı mineralller, topaz gibi kırılma değil kristallerin birleşme çizgisinden basınç uygulanınca “ayrılma”özelliği gösterir,kırılma ile aynı değildir. Aynı özelliğe elmas da sahiptir.

27- KİMYASAL FORMÜL ÖZELLİĞİ : (her mineral ayrı bir formül ile ifade edilir H2O su gibi,suda mineraldir).

30- uzaysal konumuna göre(bu konuya girmiyorum)

Mineralleri tanımlarken saf (homojen)olanına göre yapmak gerekir Ancak doğada bu her zaman mümkün olmaz.Çoğu zaman bulduğumuz kayaç içinde mineraller ve Kaya parçaları birliktedir bazende mineral değil Kaya buluruz. Kayaları belirlemek daha zordur çok kesin özellikler yoktur oranları değişkendir.Bu zorluğu bir nebze gidermek için aşağıdaki listeyi sunuyorum.Burada doğada sık rastlanan Kaya ve madenlerin Özgül ağırlığı verilmiştir.Bulduğunuz kayaların Ö.ağırlığını ölçerek tanımlayabilirsiniz.

NOT:Bir daha hatırlatayım,burada ki liste kayaçların ortalama ağırlığını gösterir bunu bilmek yararlıdır.Fakat Özgül ağırlıkla bir minerali belirlemek kadar etkili olamaz.Alt ta kayaç değil madenler yazılı Eğer kayaçta bu madenler varsa ortalama ağırlığa etkisi düşünülsün diye eklenmiştir.

A D I Ö z g ü l a ğ ı r l ı ğ ı

Coal 1.20-1.50

Sandstone 2.10-2.70

Limestone 2.40-2.71

Shale 2.20-2.80

Granite 2.55-2.70

Gabro 2.85-3.10

Peridotite 3.10-3.30

Basalt ve andesite 2.70-3.10

Gneiss 2.65-2.80

Halite 2.2

Gypsum 2.3