L A M P R O İ T E P İ P E İKİ

Değerli arkadaşlar ; yazıya kaldığı yerden devam ediyorum.

                                 GAUSSBERG Yanardağından bahsediyordum.Bu yanardağ dünyanın en genç lamproite bacası olma özelliğine sahiptir. Daha önceleri lamproit ler  çok daha eski tarihli olacağı düşünülüyordu ancak araştırmalar hala bitmiş değildir genç oluşumun daha yaşlı olanın üzerinde oluşmuş olma olasılığı da mevcuttur.

Bu dağdan biraz daha bahsedelim ; Antartika Kıtasının doğu sahillerindedir yüksekliği 370 m dir.1902 yılında Alman C.F. Gauss tarafından bulunmuş ve adı verilmiştir. Antartika Kıtası bütün kıtalar içinde ortalama yüksekliği en yüksek kıtadır ( 2.200 m) ikincisi ise Asya Kıtasıdır.  Antartika fay hatlarının en hareketsiz olduğu yerdir nadiren deprem olur.

Gaussberg dağı lamproit kayaçları dünya üzerinde bu tip kayaçlar arasında en geniş yeri kaplayandır.( yaklaşık 10 km kadar)  Kayaç yapısı “Ultrapotasik” dir. Bu tip lamproite lerde  ender bulunur. Baca derinliği 150 km den daha fazladır. Kayaçlarında gözle görünür kristal yapıda mineral yoktur. Bol “vezikül “ yapı gözlemir ( gazların oluşturduğu küçük gözenekler) 

Fenokristal  olarak bulunanlarsa şunlardır ; klinoproksen ; Olivin ; Lösit ; spinel.Bu yanardağdan bahsetmemizin ana sebebi lamproite lerin yakın olabilecek jeolojik zamanlarda oluşmuş olabileceğini göstermesi bakımından çok önemlidir bunun da sonucu olarak Türkiye'de lamproite lerin olabilmesine temel oluşturmasıdır. Çünkü bazı bilim insanlarımız Türkiye’nin dördüncü jeolojik zamanda Tetis Denizinden yükselerek oluştuğunu öne sürerek bizde lamproite ler olamayacağını ileri sürüyorlardı. Artık bu tezin yanlış olduğu da anlaşılmış olmaktadır. Zaten defalarca yazdığım gibi Türkiye’de yabancı bilim insanları ( içlerinde yerli olanlarda mevcut) en az beş ilde lamproitlerin olduğunu tespit etmişlerdir.

Bu bölüme başka bir bilgiyi de eklemek gerekiyor.Sadece bizde  değil Avrupa'da da lamproitler tespit edimiştir ancak bizdekiler ile Avrupa lamproite leri birbirinden epeyce farklıdır. Bu konu ile ilgili altta geniş bir açıklama mevcut.

AÇIKLAMA : Öncelikle aşağıdaki yazıda yazılanlar bana ait değildir , Dejan Prelevic ; Stephen F. Foley adlı bilim insanlarının “91 KC-A-0026 sayılı yazısının kaba özetidir.Bu bilim insanları Mainz Üniversitesi jeoloji bölümü personelidir.

Not: Bu yazıyı bana bir arkadaşım göndermiş olabilir,elbette orjinalini ( Onur VAROL ) 

ÖZET BİLGİ ; yazı “lamproite lerin önemli bir elmas taşıyıcısı olduğu anlaşıldıktan sonra pek çok bilim insanının bu yapılara yönelik araştırma yaptığını ….” belirterek devam eder. Bu yazıda , lamproite ler kabaca iki farklı gruba ayrıldığını söyler.

1-) OROJENİK LAMPROİTE LER

2-) ANOROJENİK LAMPROİTE LER

Bu yazıya göre Anadolu da bulunan lamproite lerin çoğu orojenik yapıdadır.Avrupa da bulunanlar ise ( İtalya,İspanya,Balkanlar vs.) hepsi anorojenik yapıdadır.Orajenik yapıdaki lamproite ler de yüksek oranda kurşun bulunur ayrıca yazıda bahsetmiştim “Büyük iyonlu litofil yüksek alan gücüne”  sahip elementlerce zenginleşmiştir.

Yazıda “UYUMSUZ ELEMENTLER” in iki ayrı çeşidi olduğunu vurgular ve 1-) HFS : yani bunlar yüksek alan gücüne sahip olan litofil elementler ( yüksek elektrik gücü diye düşünün) 

2-) LİLE : Bunlar ise çok büyük iyon yarıçapına sahip litofil elementlerdir.HFS li olan elementler elektrik gücü yüksek olduğu için bileşik yapmada avantajlıdır.Bir diğer sebep de LİLE olanlara göre görece daha ufak iyon yarıçapa sahip olmalarıdır. Bu durumda HFS ler Metamorfizma ve Alterasyonlara karşı dirençlidirler.LİLE’r  ise hareketsiz ve sıvı içinde bulunurlar.

Bir lamproite kayacında HFS lerin varlığı kurşun (Pb) yüksek oranı olması ile belli olur.Aynı analiz sonucunda Titanyum (Ti) ise dip yapmış durumdadır.

Avrupa daki lamproite lere “AKDENİZ LAMPROİTE LERİ” adı verilir.Bunlar anorojenik yapıdadır.

Orojenik Anadolu Lamproite leri en çok “MENDERES MASİFİ” çevresi magması ürünüdür.Bu oluşumların en eskisi 20-30 milyon yıl öncesi oluşumudur.Menderesin güneyinde ise daha genç lamproite ler vardır.

Avrupa lamproite leri TERSİYER döneminde oluşmuştur ve 66 milyon yıl öncesinde oluşmuşlardır.

Lamproite ler unutmayalım dünyanın manto tabakasından magma getirir yani sonradan kayaç olacak bu magma içinde dünyanın kabuğunda bulunan element ve minerallerden farklıdır. Gelen magma içinde elmas denilen minerallerde gelmektedir.Burada kritik olan bilgi şudur; elmas sadece manto içinde oluşabilir ( fakat uzaydan gelen karbonado elması ile büyük meteor çarpması ile ile oluşan mikro elmasları ayrı tutuyorum.Bahsettiğimiz normal elmaslardır) 

Bu magma ile sadece elmas gelmez , “harzburgite peridotite veya eklojit li bu alanlar ksenotlarla birlikte bize elması getirirler.Çok yazdım ama tekrar edeyim ; elmas orjinal oluşum bölgesinden eğer bu “ksenot” denilen kayaçlar olmasa idi bize asla ulaşamazdı. Ksenot kayacına sahip olduğu yüksek sıcaklık sayesinde yapışan elmaslar yeryüzüne erişebilmektedir. Bu nedenle de elmas arayan arkadaşlara sık sık bölgenizde ksenot kayaç var mı diye hatırlatıyorum.İlgili arkadaşlar bu ksenot kayaçları hakkında bilgi edinmeliler ( aramak isteyenler ingilizce orjinal adı ile arasınlar yani şu kelimeyi “EXNOLİT STONE” )

Bir lamproite ye özgü mineralleri tekrar yazalım ; Forsterite olivine ; demirli lösit ; titanyum ca  zengin ve alüminyumca fakir FLOGOPİT Mika ; Potasyum ve titanium ca  zengin RİCHTERİT ; Alüminyumca fakir DİYOPSİT ; Demirce zengin SANİDİN .  

Yine bu kayaçların bir özelliği olarak da ; % de 6-8 arasında Potasyum oksit bulunur.Diğer kayaçlara oranla yüksek olarak krom ve nikel bulunur.

Lamproite deki kayaçlar zamanla bozularak KARBONAT ve SERPANTİN e , KLORİTE , MANYETİT  ve TALK minerali ne dönüşür.Bu alanda ZEOLİT ve KUVARS oluşabilir.

Çok önemli olan şu bilgiyi de dikkate alalım ; arazide bulduğumuz kayaçların içeriğinde yukarıda yazılanlar olsa bile aşağıda yazılı olan mineraller bulunsa bile bu kayaçların lamproite kökenli olmasını engeller…

1-) MELİLİT minerali  ; 2-) MONTİCELLİTE Minerali ; 3-) KALSİLİTE  ; 4-) NEPHILİM ; 5-) Birincil PLAGİOKLAS ( bir feldspat çeşidi)  6-) Sodyumca zengin olan ALKALİ FELDİSPAT ; 7-) SODALİT ; 8-) NOSEAN ; 9-) HAUYNE ; 10-) MELANİT ; 11-) SOLOMİD ; 12-) KİMYE ZİT 

NOT: yukarıda yazılı oniki mineral aradığınız bölgede mevcut ise  orada elmas aramayınız.Hepsi hakkında bilgi yazamadım zira yazı çok uzun olurdu.Meraklısı kendi araştırsın.

Ayrıca kafalarda soru işareti kalmasın diye ilave ediyorum ; bu mineraller manto tabakasının üreteceği mineraller değildir.Dünya yerkabuğunun büyük çoğunluğu feldispat ve kuvars  ile örtülüdür. Oysa biz çok dipde oluşmuş olan mineralleri bulmaya çalışıyoruz.Mesela bir elmas gösterge minerali olan pirop garnet leri yerin 80 km derininde oluşabilir oysa bu taşa renk olarak benzeyen almandin garnet ise yüzeye yakın yerlerde oluşur. Yine bir garnet çeşidi olan uvovorite garneti yerin çok derininde oluştuğundan bulunması önemlidir.Bilindiği gibi olvin - epidot mineralleri en çok derinlerde oluşurlar.