MAGMATİK KAYAÇLAR İKİ

MAGMATİK KAYAÇLAR VE RESİMLERİ

Değerli arkadaşlar,magmatik kayaçlar ve resimleri adlı yazımıza devam ediyoruz.
Kısa bir hatırlatma;yeryüzünde var olan herşey için (buna bizde dahiliz)magmanın eseri denilebilir.Bilimsel görüşe göre dünya güneş sistemi içinde oluşmuştur.ilk başta var olan devasa büyüklükte ki gaz kütlesi yüksek süratle dönerken bazı parçalar ana kütleden kopmuş ve gezegenleri oluşturmuştur, bu gezegenler zaman içinde çekim gücü ile çevresindeki ufak oluşumları ve gazları çekerek daha da büyümüş kendi sıcaklığı zamanla soğumaya başlamış (gezegenlerin kütle miktarı nükleer enerji üretecek kadar çok değildir)fakat yüzlerce milyon yıl boyunca meteor yağmuruna maruz kalmıştır ve halende bu durum sürmektedir(bu meteor ve kozmik parçaların bir kısmı başka yıldız sistemlerinden büyük olasılıkla süper nova patlamalarından(ve kuasar ) gelmiştir).Bu nedenle bizim güneşimizin yeterli basınç ve sıcaklığı olmadığı için yapamadığı demir üstü Elementler, ki bunlara altın,gümüş,bakır,wolfram,uranyum,toryum vs ye sahip olmuştur.Dıştan gelen ve ağır olan bu Elementler yerin çekirdeğine inmiştir(çoğu).Sonraki zamanlarda çeşitli jeolojik olaylar sonucu bir kısmı yeryüzüne veya yakın derinliğe ulaşmışlardır.
Bu girişten sonra devam edelim.
8-)DOLERİTE:
Gabro kayacına çok benzer,iki ana mineralden oluşmuştur.(plapioclase ve piroksen)içeriğinde ki kuvars miktarı %10dan daha azdır.Az miktarda Olivin içerebilir.Yine az miktarda magnet minerali bulundurabilir.Eğer magnet çok ise o oranda koyulaşır ve siyaha yakın renk alır,bu sebeple bu Kayaç bazen yeşilimsi siyah olabilir.Kuzey Amerika’da bu taşa “Diabese”de denir.
Orta kristalli bir kayaçtır.Eş büyüklükte kristallleri vardır.Sill ve dayklarda ların klasik kayacıdır.Volkanik bölgelerde bulunur.Dayanıklı bir kayaç olduğu için yol yapımında kullanılır.
9-)PERİDOTİTE:
Bu kayaç ultrabazik bir yapıdadır.Bu nedenle silka oranı çok düşüktür(%45 den az)Bu kayaçta ferro-manganez mineralller bulunur.Feldispatlar daha açık renkli olanlardır.Olivin(dunit),piroksen,amfibol bu kayacın baskın mineralleridir.Kristalleri büyüktür.Okyanus kabuğunda daha çok bulunur,peridotite kayacı içinde süs taşı kalitesinde Olivin bulunabilir.
10-)DUNİTE:
Dunite kayacı nerede ise tamamen Olivin mineralinden oluşur.Garnet ve piroksen içerir.Kuvars ve silikon oranı %45 den azdır yani bu taş da  ultrabazik yapı arz eder.Bu kayanın  yapısından dolayı “olivinite”adı da verilir.Yeşil renk ağırlıklı kayaçtır.Krom elementi ve minerallerini içerebilir.
11-)RHYOLİTE:
Riyolit kayacı açık renkli bir kayaçtır,yüksek oranda silikon ve kuvars içerir bu nedenle asitik bir yapıdadır.Bu anlamda granit kayacına benzer.Ana mineralleri kuvars,feldispat,(orthclase ağırlıklı)mika,hornblend dir.Bu kayaç içinde “nature glass”yami doğal cam bulunabilir.Nedeni ise hızlı soğumasıdır.Az miktarda kristal ihtiva eder ve bu kristaller gözle çok zor gözlenir.Volkanik püskürme sonucu oluşur.Bu kayaç önemli zira bünyesinde topaz bulundurabilir.Ayrıca bu kayacın çeşitleri vardır buna sebep de soğuma hızı ve buna bağlı olarak oluşan çeşitleridir kahverengi,kırmızı ve gri renk olabilir göreceli olarak parlak taştır,porfitik yapı arz eder(porfirik yapı;içerisinde büyük ve küçük kristal barındırma demektir,zaten bu kayaçta ki bazı camsı yapılar bir geçiş süreci yaşayarak kristalli yapıya geçebilir(bu olaya”devitrifikasyon”denir )
12-)OBSİDİAN:
Bizde ki adı ile obediyen,magmatik ve asitik yapılı bir kayaçtır.%65 den fazla silika içerir.Yüksek oranda da kuvars ihtiva eder.Granite benzer yapıda olmasına rağmen ondan farklıdır.Çünkü bu kayaç teknik olarak camdır.Bu anlamda kristal içermez.Genellikle koyu,siyah renklidir,”snowflake”denilen obsediyen de ise üzerinde beyaz (kar tanesi gibi,zaten ismi oradan gelir)lekeler bulunur.Bunlarda aslında bir kuvars çeşidi olan “krizobalit”tir.
Bu kayaçta kırık kenarlar çok keskin olur(nerede ise molekül seviyesinde incelik oluşur)bu nedenle kesici alet işlevini görmüştür.İnsanoğlunun çok eski zamanlarında en önemli materyal durumunda idi zira hem kesici,dürtüsü,kazıcı alet yapımında hem de silah yapımında (ok başlığı,mızrak başlığı,balta taşı)kullanılmıştır.Uzun zaman ticareti yapılmıştır,ilginçtir en çok temin edildiği yer Anadoludur.Bilindiği gibi insanlığın ilk tarıma geçiş yeri Batılıların “kutsal Hilal”gibi isimlerle adlandırdığı bölge bugünkü GüneyDoğu Anadolu,Doğu Anadolu’nu bir kısmı,Suriye’nin kuzeyi,Irak’ın kuzeyi ile Torosların Doğusu olan bölgeyi kapsar.Dünyada ilk buğday,arpa gibi bitkiler burada ekilmeye başlanmıştır(bu bitkilerin ana vatanı buralarıdır)Anadolu’da pek çok yerde ilk yerleşim veya yaşantı bölgeleri bulunmuştur bunların bir kısmı tarih öncesinin çok öncelerini kapsar.Buralarda yapılan araştırmalarda hep Anadolu menşeyli obsediyen bulunmuştur(bir obsediyen ait olduğu yere ait tipik özelliklere haizdir bu yolla nereden geldiği belirlenebilir)Genelde riyolit kayaçları ile birlikte bulunur çünkü ikisi de püskürük kayaçtır ancak obsediyen daha uzak mesafelere ulaşabilir.
13-)PİTCHSTONE:
Bu mağmatik kayaç değişken yapı gösterir.Bazıları yapısı itibari ile granite benzer bazıları da gabro ve bazalta.Çoğu pitchstone kayacı sulu obsediyen özelliği arz eder.Kısaca obsediyene benzer fakat içeriğinde daha fazla su barındırır.Suyun fazla olması renginin daha açık renkli olmasına yol açar.Pitchstone kayacı,gri den yeşilimsi,kırmızımsı,siyahımsı ya kadar renk açılımı gösterir.Ayrıca çoğu bantlı bir yapıya sahiptir.Tıpkı obsediyen gibi geçmişte silah ve alet yapımında kullanılmıştır.Ekliyeyim tarih öncesinde aynı bakımlardan önem arz edende diğer bir taş da “nefrit”isimli mineraldir bu kayaç bilindiği gibi Yeşim taşına benzer ancak tespit edilen en dayanıklı taşdır(en sert değil)bu nedenle bilhassa bu taşdan kazıcı alet veya yontucu hatta silah yapımında kullanılmıştır.Bir konuyu da  ilave edeyim obsediyenin çok önemli bir kullanım alanı da “Ateş yakma taşı”olmasıdır atalarımızın bu taşı bu kadar değer vermesi sanırım anlaşılabilir bir durumdur.
14-)ANDESİTE:
Andezit kayacı Ortaç yapıdadır.Bu nedenle %55-65 aradı silis 
 içerir.Yapı olarak Siyanit kayacına benzer.Ayrılığı daha fazla plagioclase içermesidir.Feldispat,biyotit,amfibol,piroksen içerir.Bu kayaç gri,kahverengi,yeşilimsi renkte olabilir.Kristalleri ufaktır.Üstten bakılınca badem gibi şekilli veya kabarcıklı yapısı vardır.Yeryüzünde geniş yer kaplar,adını Andes Dağlarından almıştır.Benzeri yapıdaki kayaçlara meteor ve Merih gezegeninde bulunmuştur.
15-)BASALT:
Bazalt kayacı “bazik”yapıda mağmatik bir kayaçtır.%45-55arası silis içerir.Ayrıca %10dan az kuvars bulundurur.koyu renklidir.Siyaha yakındır.Yüksek oranda ferromangez mineraller içerir,özellikle piroksen (ağırlıklı olarak augite)feldispat.Bazalt kayacı gabro ve dolerit kayaçlarına benzerdir ancak bazlalt lar “zeolit”mineralleri de içerir.Bu için de “zeolit”mineralleri de bulunabilir.Kristalleri küçüktür mikroskop ve ya lup ile görülebilir.Bazalt kayacı Ay da da bulunmuştur.
16-)AGGLOMERATE:
AGGLOMERATE kayacı Volkanik bir kayaçtır.Yanardağın patlaması ile dışarı püskürtülmesi ile oluşmuştur.Bu kayaç sedimanter kayaçlardan olan “konglomera”taşlarına görünüş olarak benzer.Fakat basit şekilde birbirinden ayırt edebiliriz;bu kayaç kaba saba ve köşeli taşlardan oluşmuştur Ayrıca Volkan külü ile yapıştırılmıştır(konglomera ise yuvarlağımsıdır zira sürüklenip bir araya gelmiştir Ayrıca çimento görevini Volkan külü yapmaz.Not:çimento kelimesi İngilizceye Türkçeden geçmiştir kelimenin kökeni kement tir yani sıkıca yakalamak gibi anlamlar içerir)Volkanların eteklerinde bulunur,belli bir kullanım alanı yoktur.
17-)RUPLYLAVA:
Bu kayaç bazik lavların soğuması ile oluşur.Çamursu bir görünüşü vardır.içeriğinde plagioclase feldispat,piroksen ve az miktarda Olivin ile magnetit minerali bulunur.Bu sebeplerden rengi koyu kahverengi ve koyu renkli olur.Ruplylava kayacı içerisinde gaz bulundurur bu nedenle de kabarcıklı bir yapı arz eder.Aynı nedenlerle de üzerinde gaz çıkış delikleri bulunur.Kullanım alanı yoktur.
18-)TUFF:
Tüf denir,volkanların püskürmesi ile oluşur,tüf içinde bazen küçük Kaya parçacıkları bulunabilir.Bu kayaç içeriğinde feldispat,amfibol,piroksen bulunur.Bazı durumlarda tüf birikerek “ponza taşını “oluşturur.Bu taşın oluşması doğrudan ısı ile ilgilidir.
Volkan püskürmesi ile oluşan katı durumda olanlar büyüklüğüne göre adlandırılır.
0.25 mm olanlarına “toz”denir.
0.25-4mm olanlarına kül denir.
4-32 mm olanlarına “lapilli”denir
Daha büyük olanlarına genel olarak Volkan bombası denir
not:tektite camsı yapıda bir Volkan bombasıdır genellikle ince uzun şekli vardır,püsküren lavın ani soğuması veya meteor patlamasının sonucunda oluşur.
Volkanik kayaçlar ile ilgili yazı burada bitiyor,eleştirileriniz beklerim elbette istemeden yapılan hataları düzeltmek gerekir.Başta yazdığım gibi bilgiler yabancı yazarın kitabından ve diğer kaynaklardan  derlenmiştir.Herkese selam.
NOT: Meraklı arkadaşlar için daha geniş bilgiyi kapsayan linki koyuyorum okunması yararlı olacaktır.Yazarı Prof.Dr.S.Y.Şahin şükranlar.
https://drive.google.com/file/d/0B2xhkcTCu713ajRfaGxjM3ZKRzQ/view?usp=drivesdk&resourcekey=0-4cMYbbsmSSLHLIBBtXnB1w.