MİNERAL , ELEMENT, ORTAM İLİŞKİSİ BEŞ

Değerli arkadaşlar,konuya devam ediyoruz.Bir önceki bölümde elementlerin bileşik yapmasının en önemli etkenleri yazmıştık. Aslında her şey de olduğu gibi bu olayda da daha başka faktörler vardır ama konuyu daha fazla kurcalamayacağız amacımız esas olanları ortaya çıkarmak.Ancak bazı madencilik terimlerini de açıklamak gerektiği inancındayım, onlarla devam edelim.

CEVHER: İnsanların kullandığı mineral demek diyebiliriz örnek Demir cevheri ve  yapılan binlerce alet vs.

GANG: cevher minerali ile birlikte bulunan ancak istenmeyen mineral demektir.Örnek altın çıkarımında demir minerali  veya arsenik gang mineralidir.

ZENGİNLEŞTİRME: cevherin gang mineralllerinden ayrılması ve konsantre (yoğunlaşması) demektir.

RAFİNE ETMEK:msaflaştırma işlemine denir,altının belli oranda saflaştırlması gibi.

CEVHER TENÖRÜ: Bir cevher içinde bulunan maden konsantrasyonuna denir.Genellikle “ppm”olarak belirtilir.mörnek,2 ppm altın demek tonda iki gramı ifade eder.En düşük tenöre  “cut off”  tenörü denir. Tespit yapmak için bölgede çok sayıda numune alınarak ve analiz yapılarak karar verilir.

REZERV: Cevher, minerali içinde barındıran kayaç topluluğunun üç boyutlu ifadesidir(yani derinlik,en,boy) Rezerv üçe ayrılır  1-) görünür rezerv 2-) muhtemel rezerv  3-) mümkün rezerv.

Tenörün düşük olması işletilmesine etki eder ancak genellikle düşük terörlü yatakların rezervi büyük olur.Böyle ise işletim mümkün olabilir. Son gelişmeler ile birlikte geçmişte işlenemeyen “atık”olarak adlandırılan istenmeyen minerallerin kazanılmasında gelişmeler olmuştur bu nedenle geçmişte işe yaramayan minerallerde kazanılmaya  başlanmıştır.Ayrıca bazı maden yataklarının doğal olarak yan ürünleri vardır.Örnek kurşun ve çinko yataklarında yan ürün olarak gümüş ve kadmiyum elde edilir.

Bazı mineraller kendi özelliği nedeni ile bazı sınırlamalar getirebilir. Örnek,alüminyum elementi yer kabuğunda bol olmasına rağmen “boksit”yatakları tercih edilir ( çıkarılması daha uygun).

Bir maden yatağının işletilmesi ile ilgili pek çok kriter vardır.Tenör,rezerv,yataklanma şekli,ulaşım durumu vs.

MADEN SINIFLAMASI: madencilikte madenler çok farklı biçimlerde sınıflamara tabi tutulmuştur,bizi esas ilgilendirenlere  bakalım.

1-)Değerli madenler(metaller): Altın,gümüş,platin gibi

2-)Demir dışı madenler:bakır,kalay,çinko,alimüyum,kurşun gibi

3-)Demir  alaşımları ; Demir,manganez,,nikel,krom,molibden,wolfram,vanadium,kobalt.

4-)Az bulunan madenler:

Antimon,arsenik,Beril,bizmut,kadmiyum,civa,tantal,tellür,titanyum,zirkon.

5-)Radyoaktif madenler: uranyum,toryum,radyum.

Bir cevherde ki maden zenginleşmesinin bir limiti (sınırı)vardır.Eğer istenen seviyede değilse rantabıl kabul edilmez.Örnekler;

Al ( alüminyum)  yer kabuğunda çok bulunur (%8) fakat işletilebilmesi için o yatakta zenginleşmenin en az 3,75 misli yoğunlaşmış olması gerekir (%30)

BAKIR:yer kabuğunda bulunma oranı “0.005ppm”dir fakat işletilmesi için gerekli zenginleşme en az 80 misli olması istenir.O da “0.4ppm”ye gelir.

ÇİNKO:Yer kabuğunda bulunma oranı “0.007ppm”dir işletilebilmesi için en az 571 misli zenginleşme gerekir bu da %4 oranına tekabül eder.

KALAY:Yer kabuğunda bulunma oranı “0.0002ppm”dir işletilebilmesi için en az 2500 misli zenginleşmiş olması gerekir bu da %0.5 oranına tekabül eder.

KROM:Yer kabuğunda bulunma oranı “0.01ppm”dir işletilebilmesi için en az 3000 kere zenginleşmiş olması gerekir bu da %30 tekabül eder.

KURŞUN:Yer kabuğunda bulunma oranı “0.001ppm”dir işletilebilmesi için en az 4000 misli zenginleşmiş olmadı gerekir bu da %4oranına tekabül eder.

ALTIN:Yer kabuğunda bulunma oranı “0.000.000.4 “yüzde cinsinden oran olarak bulunur.(PPM değil)ppm olarak ise bunu “0.0001”demektir kısaca işletilebilmesi için en az 250 misli zenginleşme gerekir bu da “1 ppm” demektir.

NOT:altın gibi yer kabuğunda çok nadir bulunan madenler önceden farklı katagoride işletiliyordu yakın geçmişe kadar altın işletilebilecek için yüksek tenör gerektiriyordu ancak yüzyıl kadar önce “siyanür ile altın (maden) çıkarımı yani “liç “ bulundu ve işler farklı hale geldi.Önceden çıkarılması hayal edilemeyen miktardaki altın bu yeni ve devrim yaratan yöntem sayesinde artık eğer yeterli rezerv var ise 1ppm düzeyi dahi rantabl hale geldi.Şunu da ekleyelim ki herhangi bir kayaç içinde altının insan gözü ile görülebilmesi için orada en az “30 ppm” altın tenörü olması gerekir bundan az olduğunda ise göremeyiz bunun anlamı,gözle görülebilen altının 30ppm üzeri olması gerektiğidir.

Madencilik konusunu bir nebze olsun anlamak için aşağıda ki maden yatağı çeşitlerini anlamak gerekiyor çünkü herhangibir kaynak bilgiyi okumaya çalıştığımızda karşımıza çıkacaktır.

MADEN YATAĞI ÇEŞİTLERİ

Maden yatakları çeşitli biçimlerde sınıflandırılabilir burada ki ayırma cevherleşmenin kökenine ait sınıflandırmadır.Şunlardır

1-)ENDOJENİK YATAKLAR:Endo-kelimesi iç-demektir.Jenik-ise köken demektir,bu şekilde anlatılmak istenen yatağın “içsel yatak”olduğudur.Bunun da açık anlamı bahsettiğimiz yatağın mağmatik kökenli olduğunu ifade eder.Krom yatakları buna bir örnektir zira krom madeni yerin çok dibinden gelir ve magmatik kökenlidir.

2-)EKSOJENİK YATAKLAR:Ekso-dışsal demektir bu durumda anlamı “dışsal yatak”dır.Açık anlamı meydana gelen cevherin dışarıda(yeryüzün de)oluştuğunu gösterir.Bu gibi maden yatakları yer yüzünde etkin olan yağmur(su),rüzgar,atmosfer basıncı vs.ile oluşur sedimenter kayaçlar genelde böyledir cevher olarak “boksit”madenini gösterebiliriz çünkü boksit dışsal etkiler ile oluşur.

3-)SİNJENATİK YATAKLAR:İçinde bulunduğu kayaç ile aynı zamanda oluşan maden yatağı demektir.Örnek Demir yatakları böyle oluşmuştur.

4-)EPİJENETİK YATAKLAR:içinde bulunduğu kayaçlardan sonra oluşmuş cevher ve yatak anlamındadır.Örnek dayk-lar(bacalar) ve damar lar böyledir(Kimberlite veya Lamproite bacaları bu kapsamdadır)

NOT:yazı da pek çok yerde yer kabuğunda ki element veya mineral oranlarını verdik bir hatırlatma yapmak yanlış anlamaları önler; bahsettiğimiz oranlar(ppm veya ppb cinsinden veyahut yüzde cinsinden) hepsi bir ortalama değerdir elbette yerin farklılığına göre değişik oranlar vardır yani magmatik bir kayaç içindeki bakır oranı ile sedimanter kayaç içindeki aynı oranda değildir.Bu değişim özel bir kayaç türünde daha bariz farklılık göstermesi tabiidir örnek bor elementi(dolayısı ile mineralleri)” evport”yataklarda çok yüksek oranda bulunur vs.