PEGMATİK YATAKLAR BİR

Değerli arkadaşlar,bir önceki yazıda “skarn tipi yatakları” yazmaya çalışmıştık. Pegmatik yataklarla devam ediyoruz, bu iki yatak benzerlik gösterse de aynısı değil. Tahmin edileceği üzere doğada maden ve değerli taşlar ya gelişi güzel dağınık halde ya da yatak denilen özel oluşum ve birikim yerlerinde bulunur. Herkes bilir ki bir şeyi asıl bulunduğu yerde aramak veya çıkarmak daha avantajlıdır. Bu yazının amacı arazide öncelikli olarak bu tip yerleri arayıp arama işini orada yoğunlaşmasına ve böylece yapılan işin verimli olmasına katkı sağlamaktır.

Pegmatik kelimesi birkaç manada kullanılır.1-) minerallerde oluşumda   bir safhayı ifade eder.

2-) kayacın özelliğini ifade eder(iri kristalli olduğunu) 

3-) mineral yatağı çeşidini.

Yazıya mineralleşme  olayını özetleyerek girersek daha faydalı olacağını var sayarak devam ediyorum. Minareller oluşurken belli bir sıra ile oluşur,bu sıralama o minerali teşkil eden element veya elementlerin özelliklerine bağlıdır. Bunlar; o elementin erime sıcaklığı, ö.ağırlığı ve mineral iki veya daha fazla elementten oluşuyorsa bileşik oluşturma şartları (basınç,sıcaklık gibi)  dır.Unutmayalım bazı  mineraller özellik arz eder, mesela altın bir element olmasına rağmen aynı zamanda mineral kabul edilir.nFakat aynı zamanda altın bazı  elementlerle reaksiyona girerek bileşik yani mineral oluşturur (her bileşiğin mineral kabul edilmeyeceğini bilelim örnek insan yapısı bir bileşik diğer tüm özellikleri gösterse de mineral kabul edilmez) doğada altının bileşik yapabileceği ortam ve element azdır ama vardır mesela  “tellür” ile “tellürid” denilen mineralleri yapar.

Bütün mineral ve elementleri anası magmadır ( Dünya dışı materyal göz ardı ederek) . Mağmada hepsi eriyik Gazda bulunur)  halde bulunur. Mağma sıvı haldedir ve her yerde ki mağma birbirinin aynısı değildir. Mağmanın özelliğini kendisini oluşturan esas Elementler ile ilintilidir.Bunlar da Silisyum,oksijen,alüminyum, demir ,magnezyum, kalsiyum gibi en yüksek oranda bulunan elementlerdir. Bu elementler hangi oranda bulunursa magmanın özelliğini tayin eder. Bazı mağmalar daha akıcı veya daha sıcaktır,yoğunlukları farklıdır ( azdır veya çoktur) . Ayrıca iki farklı mağma karışıp yeni bir çeşit oluşturabilir.

Mağmaların farklılıkları ; 1-) ultramafik 

2-) mafik 

3-) ortaç  (yani nötr)  

4-felsik olmak üzere dört çeşittir. 

ıBu ayrımda Silisyum oranı belirleyicidir. Ultramafik mağma=%45ve daha az Silisyum ihtiva eder,  Mafik magma=%45-52 arası,  Ortaç magma =%53-65 arası  , Felsik mağma= %65 ve daha fazla Silisyum içerir. Ayrıca Silisyum oranı yükseldikçe “sodyum,potasyum,Alüminyum”oranı artar tersinde ise “kalsiyum,Demir,magnezyum”oranı artar.  

Bu özellikleri bilmek çok önemlidir,araştırma yaptığımız arazide toprak (kayaç) yapısını bilmek gerekir çünkü mineral ve madenler bu özelliklere göre bulunur. Mesela bir yerde Silisyum oranı yüksekse (felsik yapı ise) burada berilyum,lityum,wolfram,toryum,flor,uranyum ve Nadir Toprak Elementleri bulunma olasılığı artar. Eğer diğer şartlar uygunsa diyelimki berilyum yüksek oranda varsa Zümrüt,akuamarin,heliodor vs bulunabilir demektir.

Pegmatik yataklar tek çeşit değildir.iki çeşittir.Basit ve karmaşık pegmatik yataklar diye.

BASİT PEGMATİK YATAKLAR : Bu tip yataklar “zonlama” göstermez (kısaca mineral çeşitleri azdır) genellikle feldispat ve mika çeşitleri içerir.Bu mineraller için işletilir.Bu tip yatakların görünüşü de homojendir.

KARMAŞIK PEGMATİK YATAKLAR: Asıl önemli olanlar bunlardır. Bu yataklarda “zonlanma”  mevcuttur, mineral çeşitliliği fazladır. Hangi mineral ağırlıklı ise o mineralin ismi ile adlandırılır. En fazla rastlanılan “granitik pegmatit yataklardır” .  Bu yatakları element yapısı granit kayacının yapısına benzer yani feldspat, kuvars,mika  bakımından zengindir. Diğer çeşitlerinde ise bunlar yerine “mikroklin, tourmaline,beryl,Topaz, lepidolit, klorit,  apatit, spodümen, molibden, florit in bulunduğu yataklardır. Bulunan minerallerin bir kısmı Nadir  Toprak Elementleri dir  ve bunların son yıllarda önemi gitgide artmış ve artmaya devam etmektedir.Yurdumuzda N.T.E. Ler ne yazık ki çıkarılmamaktadır  (konusu ayrı ama bu mineraller olmazsa elektronik sanayi olmaz vs)  Diğerleri de “nefelin siyenit “li pegmatiklerdir ve bunlarda da zirkon, Titan, N.T.E. Ler bulunur (zirkon pek çok yerde bulunabilir burada kastedilen yoğun bulunmasıdır)

Pegmatiklerin belirgin özellikleri vardır. Bunları yazalım; 

1-)  Bünyesinde  ki minerallerin kristalleri çok iridir (iki cm ve daha fazlası hatta Bazı pegmatitlerde boyu metrelere varan kristaller bulunmuştur.)

2-)  Oluşum sıcaklığı ~800-400derecedir. Bunun açılımı şöyledir; Bu oluşum sıcaklığı “pnömatolitik”evre ile “magmatik”evre arasında olduğunu gösterir.  Burada bir açıklama yapmak şart oldu; minerallerin oluşumu magmadan başlar.  Bilindiği gibi magmanın sıcaklığı 900-1600 derece arasındadır, herşey bu sıcaklık ve basınç altında eriyik  ( gaz da var) halde bulunur. Magmanın  çeşitli nedenlerle yükselmesi  sonucu ( özellikle gaz hareketliliği ve konveksiyon akımlar vs.)  ısı düşer (yeryüzüne yükseldikçe) İşte “erken magmatik evre” denen süreç başlar ve eriyik haldeki magmada katı mineraller oluşmaya başlar. İlk kristalleşenler olivin gibi mağnezyum demir k bileşikleridir. Ayrıca ilk minerallerden biri de krom ve mineraller dir bu önemlidir çünkü ülkemiz krom bakımından zengindir.  Ayrıca krom ile P.G.M.ler birbiri ile ilişkilidir (P.G.M demek platin grubu mineral demektir Bunun  öneminde çok açıktır)  ilk mineralleşme 900-800 derece civarında oluşur (kesin sınırı belirlemek zor) bundan sonra  “geç magmatik kristalleşme evresi” gelir. Daha sonra ise “pegmatik  evre”başlar. Bu evrenin sıcaklığı ~800-400derece arasıdır.Bu evrenin bitmesi ile “hidrotermal evre”  başlar burada sıcaklık ise 400-0 derece arasıdır. Hidrotermal evre  kendi içinde sıcaklık farklılığı ile belirlenen dört ayrı evreye  ayrılır.  Böylece magmatik kayaçlarda mineral oluşum sırasını yazmış olduk.

3-)  pegmatik  yataklar özünde damar tipi yataklar dır ancak damarın genişliği fazladır. Burada anlatılmak istenen şey;”batolit  ” gibi dev bir yatak olmadığıdır nitekim buradan dallanıp oluşur.

4-Pegmatik yataklar “batolit ” denen jeolojik oluşumların civarında meydana gelir.”Batolit” kayaların içinde hapsolmuş göl gibi düşünmek mümkündür elbette içi su dolu olarak değil. İşte bu “batalit ten Bazı damar halinde yukarı yükselen mağma (civar kayaları eriterek) daha yükseklerde birikerek daha küçük havuz oluşturur. Eğer bu ayrılan kollar yeryüzüne paralel halde ise bunlara “sil”denir bunlar konumuz dışı.

Arkadaşlar yazıyı burada kesiyorum,fazla uzun olmasın.Devam edeceğiz.