SÜS TAŞLARINDA METEROİT KULLANIMI

Bu yazının yazılmasında faydalanılan kaynak ,Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Maden Mühendisleri Bölümünden ;

Jeo.Yük.Müh. Sercan KAYA

Prof. Orhan  KAVAK .

Yazıya kendilerine teşekkür ederek devam edeyim.Ülkeye farklı kaynaklardan ve az bilinen minerallerden yeni değerli taş kazandıracak olan benzeri çalışmaların çoğalmasını dileyerek.

                                          Değerli arkadaşlar; yukarıda açıkladığım gibi bu iki değerli akademisyenimizin yazdığı makaleyi olduğu gibi değilde daha basite indirgeyerek ve bazı ek açıklamalar yaparak size ulaştırmaya çalışacağım.

Bilindiği gibi göktaşı ile ilgilenen arkadaş sayımız oldukça yüksektir.Ancak aynı konu ile ilgili türkçe kaynak zor buluyoruz.Gelelim yazıya;

Günlük konuşma diliyle bilim dili arasında ciddi farklılıklar olabiliyor. Özellikle bu konuda ( göktaşı) alışılagelmiş bazı yanlış anlamalar mevcut dilerim ki bu yazı bu yanlışların düzelmesine de katkıda bulunur.

Yazıyı yazarken orjinalindeki resimleri kopyalayıp ekledim.Yazının altında görebilirsiniz,resimlerin altındaki numaraya göre yazıyı takip ediniz.

İlk önce iki nolu  resme bakalım ; resimde “METEORİTE” ; “ METEOR” ; “METEORİTE” gibi birbirine benzeyen üç kadar yabancı kelime geçiyor.Bir de “SPACE” geçmekte,bunları açıklayalım ( bu yazıda resimler konmamış olabilir).

SPACE: Türkçede “UZAY” olarak bilinir.

ATMOSPHERE: Bizde biraz değişmiş “Atmosfer” olarak kullanılır

EARTH : Dünya yani yeryüzü demektir.

METEOROİD :  Uzay boşluğunda dolaşan kaya parçası demektir.Bunlar dünyaya yakın veya uzak bulunabilir.

METEOR : Meteoroid in dünya atmosferine girdiği andan yere ulaştığı ana kadar zaman içindeki adıdır.En çok dikkat çeken bu durumdaki olandır.Atmosfere girince çok yüksek hız nedeni ve sürtünme ile yanmaya ve ışık alev saçmaya başlar artık büyüklüğüne ve yapısına göre ya tamamen yanarak atmosfere karışır veyahut da patlayıp parçalara ayrılarak yere ulaşabilir.

METEORİTE : Artık yeryüzüne ulaşmış olanına bu ad verilir elbette büyük çoğunluğu okyanuslara ve denizlere düşer.Karaya düşenler içinde en kolay bulunduğu yer Antartika kıtasıdır sebebide çok basittir beyazlık içindeki kaya! NOT : Hatırlamasını  kolaylaştırılabilir, bu son taşın sonunda ( iTE ) eki var ,bu ek taş anlamını verir.

Resim ( şekil)  üç de ise ; dünya atmosferinin bölümleri gösterilmiş.

Yazının dördüncü resminde ise ; güneş sistemi içinde güneş ( aslında arada birde MERKÜR olması gerekir) , venüs ( bu yok) ,dünya,mars ve bu alandaki önemli “ASTEROİD” ler gösterilmiş.

ASTEROİD : Güneş sistemi içinde dolaşan ancak meteoroid lere göre çok daha büyük fakat cüce gezegenlerden ise küçük gök cisimleridir.

Bu oluşumlar güneş sistemi oluşurkenden kalabildiği gibi çarpışmalar nedeni ile oluşanlar da bulunur.

Resim ( şekil) dört de ise; dünyamızın atmosferinin çeşitli katmanlar ve durumuna göre isim alan göktaşları gösterilmiş.

Resim beş de ise; Güneş sistemi içindeki “ASTEROİD KUŞAĞI “ ve büyük olanları isimleri ve yörüngeleri gösterilmiştir.Bunların içinde en ünlü ve büyüğü CERES ASTEROİD DİR.

Gelelim yazının esas konusuna, bileşimleri itibari ile üç ana çeşit meteorit bulunmaktadır.

1-) Demirli olanlar ( içinde daima nikel bulunur)

2-) Taş biçiminde olanlar

3-) Demir-taş karışımı olanlar.

Resim altı da  ise ; çeşitli tipdeki meteoritlerin resimleri bulunmakta .Bu resimlerde bulunan bazı kelimeleri açıklayalım; 

İRON METEORİTE : Demirli olanı demektir.

STONY - İRON        : Demir ve taşlı olanı demektir.

PALLASİTE              : Çok özel ve nadir bulunan bir göktaşı çeşididir.Şöyle yazarsak konu anlaşılır; Şimdiye kadar 50.000 nin üzerinde göktaşı bulunmuş olup yalnızca  60 kadarı  bu çeşide dahildir yani sadece % 0.2 .Elbette bu çeşit olanlar çok daha değerlidir.Çok kolayca ayırt edilebilirler. Çünkü bu göktaşları büyük kristallli OLİVİN KRİSTALLERİ içerirler.Kökenleri hakkında kesin bilgi yoktur ama parçalanıp yok olan gezegenlerin manto parçası veya çekirdek parçası olduğu düşünülmektedir.Alt çeşitleri bulunur.

MESOSİDERİTE : Bunlar ise taş-demir gök taşlarıdır.Bir yarısında silikat fiğer yarısını ise demir ve nikel oluşturur.Bulunan bütün gök taşları içinde sadece 200 kadarı bu taşlardandır.

CHONDRİTES    : Bizde kondrit diye bilinir. Bu göktaşları taşsıldır yani sadece ve metal içermezler.İçlerinde bulunan küçük yuvarlak küreciklerden dolayı bu adı almışlardır.Kürecikler milimetre düzeyindedir.Bütün bulunan göktaşlar içinde ki sayısı 27.000 civarındadır.Kendisi de çeşitli alt çeşitlere ayrılır.

ACHONDRİTES   : Baştaki -A- harfi olumsuzluk ön ekidir.Bu nedenle bu göktaşı çeşidinde kondrit bulunmaz.Bu sebeple de dünyadaki kayaçlara çok benzerler. Bulunan tüm göktaşlarının % 8 ni oluştururlar alt çeşitleri vardır.

ATAXİTES           : Yüksek oranda nikel barındıran demirli göktaşı çeşididir.% 18 üzerinde nikel barındırır çok nadir bulunur.

OCTAHEDRİTES : En yaygın bulunan demirli göktaşıdır. % 5-10 nikel ihtiva ederler.

HEXAHEDRİTES : Düşük nikel barındıran demirli göktaşıdır.% 5 den düşük.

Resim yedi de  ise ; üç ana göktaşı resmi bulunmaktadır.

Resim sekiz de ise ; Bizi pek ilgilendirmeyen geçmişteki büyük göktaşı impaktları gösteriliyor.

İMPACKT : Göktaşlarının yeryüzündeki karaya çarparak oluşturduğu krater ve şok dalgalarını anlatır.Okyanusa düşerse tsunami oluşturabilir.

Resim dokuz da ise ; değerli taşlarla süslenmiş yüzük gösterilmekte.

Süs taşlar bilindiği gibi aynı zamanda sosyal statü sembollerindendir.Süs taşları sadece taşlardan oluşmazlar,kayaçlardan da oluşabilir ( obsidyen) bazı odunsu yapılardan ( Kuka ağacı ) fosillerden ( fildişi) biyolojik kökenli olanlardan ( inci,mercan,kehribar) ve meteoroitlerden yapılanları bulunur.

Resim on da ise ; iki ayrı göktaşından yapılma eşya gösterilmekte.

Mısır’da yapılan bir kazıda MÖ 3350-3.600 yılları arasında göktaşından yapılma boncuk bulunmuştur.Geçmişte gökten geldiği için bu taşlara özel değer verilmiş ve kutsal kabul edilmiştir.( Mekke de Hacer el Esved

 taşı da göktaşıdır) 

Resim onbir de ise; Gibeon Meteoriti gösterilmiştir. Bu göktaşı 1838 de Namibya da keşfedilmiştir adını ise yakınındaki kasabadan almıştır.Taşın yapısı mücevher yapmaya uygundur.Bu taş içeriğinde kobalt ve fosfor ile demir-nikel alaşımı bulunmaktadır.

Resim on iki de ise; Beş ayrı meteorit hakkında bilgi ve resim bulunmakta.

Bunlar ; 2-) CAMPO DEL CİELO : Arjantin de bulunmuştur.

2-) SİKHOTE - ALİN : Rusya da bulunmuştur.

3-) MOUNİONALUSTA : İnsanlığın bulduğu en eski göktaşıdır.İskandinavya da MOUNİO nehri yakınında bulunmuştur.Yaşının  4.5653 milyar yıl olduğu sanılmaktadır.Uzayda kozmik ışınlara ve dünya atmosferine girdiğinde çok yüksek şoka maruz kaldığından YANLIZCA çok yüksek basınçta oluşabilen çok nadir bir mineral içerdiği anlaşılmıştır ( STİSHOVİTE MİNERALİ) 

MOLDAVİTE : Bu taş diğerlerinden farklıdır.14.7 milyon yıl önce bir göktaşı çarpması neticesinde oluşan yeşil ve kahverengimsi beğerli bir cam oluşumudur.Camsı olmasına rağmen değerli kabul edilir.Resim on dokuz da gösterilmiştir.

EL HAMMAMİ  : 1995 yılında Afrika Moritanya kentine düşmüştür ,1997 yılında altı adet parçası bulunmuştur.Demirli yapıdadır.Kendine has bir parlaklığa sahiptir.Resim yirmi bir de resmi vardır.

TROİLİT          : Resim yirmi iki de gösterilmiştir.Yapısı “FeS” şeklindedir yani  demir ve kükürt.

Not: Ülkemizde göktaşı avcılığı ve araştırması ne yazık ki çok geri seviyededir.Avrupa'nın en geniş topraklarına sahip olduğumuza göre çok sayıda göktaşının düşmüş olması gerekir ancak bu konularda teşvik anlamında katkılar yoktur.Üniversiteler ödenek verilmediği için ülkede bulunan taşları satın alamamakta ve bu taşlar tarihi eserler gibi yurtdışına kaçmaktadır.İşin garip yanı pek  üniversitede  gerekli araç gereç olduğu halde uzman personel olmadığı için bu alanda çalışma yok gibidir.Süs taşçılığı içinde göktaşlarını da görmek dileği ile.