T U R M A L İ N T A Ş I BİR

Değerli arkadaşlar, bor minerallerinden olup değerli taş kapsamında ki son taş grubu ile ilgili yazımızın konusu  “TURMALİN TAŞI”.

Önemine binaen bu yazıyı iki bölüm olmasını düşündüm. Öncelikle neden önemli? sorusunu sorgulayalım. Aslında bu taş grubu ne en değerlisi ne de  en ender  bulunan, ama işe pratik taraftan bakınca; diğer taşlara göre kıyas kabul etmeyecek kadar bol bulunur, gayet güzel alımlı bir taştır, hemen hemen her renk ve doygunlukta bulunur, sertliği yeterlidir,dayanıklıdır,işlemeye uygundur,hem magmatik kayaçlarda hem metamorfik kayaçlarda hatta sedimanter (çökelim)kayaçlarında bulunur,ismi yaygındır iyi tanınır ve en  önemli özelliği toplu bulunabilme gibi güzel özelliği vardır.

Çok değişik renk kombinasyonu gösterme nedenini çok karmaşık kimyasal yapısında aramak gerekir. Gerçekten yeni başlayan meraklılar için gözü korkutacak kadar karmaşık formülleri vardır bir de bu grubun gayet geniş olduğunu düşünürsek işin bu yanı ile biraz tedirgin eden yönü vardır. Biz bu tür konuları işin uzmanlarına bırakalım ve en pratik yönteme  bakalım aslında karışık görünen pek çok konu gibi burada da işin özünü anlarsak göründüğü kadar karmaşık olmadığını görürüz.

Turmalin  taşı oluştuğu mekana ve oluşum biçime göre bazı farklılıklar arz eder, mika şistler içinde meydana gelen ile hidrotermal yataklarda oluşanlar arasında görüntü yönünden farklılıklar olur, taş doğası gereği çok fazla element ihtiva ettiği için eğer mikaşist bir alanda oluşursa içine değerini düşürecek inklüzyonlar veya mineraller alabilir bu durum taşın görünüşünü ve dayanıklılığını etkiler denebilir ki sağlam ve temiz görüntülü olanlar daha çok hidrotermal yataklarda sıcak su ve buharın açtığı oyuk,girinti ve boşluklarda oluşanlardır. Bu yatakta oluşanlar milimetrik boyuttan devasa kütlelere kadar olabilir. Daha da önemlisi bu tür yerlerde meydana gelen büyükçe ceplerde bazen milyonlarca lira değerinde turmalin bulunabilir dünyada bu taşın böyle yerini bulup milyoner olmuş insan çoktur. Elmas veya altın arama,bulma ve çıkarma işlemleri gayet pahalı ve zaman alıcıdır oysa turmalin böyle değildir bu nedenle bölgesinde turmalin olması muhtemel arkadaşlara bu taş üzerine ağırlık vermelerini tavsiye ederim . Eğer ülkenin bir bor cenneti olduğunu idrak edersek ve diğer yan öğeleri bununla birleştirirsek (hidrotermal yatakları bolluğu, metemorfizmadan geçmiş alanların büyüklüğü, magmatik  kayaç alanlarının inanılmaz genişliği..) ne demek istediğim daha kolay anlaşılır.

Halihazır da değerli taşlar yönünden ülkemiz ikinci sınıf kategorisine bile girmez; en çok çıkarılan taşlarımıza bakalım, agat taşı  (istisnalar hariç ton bazında satılır) , kalsedon taşı da öyle, birkaç yerde sınırlı çıkarılan dağ kuvarsı ve dumanlı kuvars ta bu şekilde satılır, Balıkesir’de bulunan ametist taşı ki kuvarslar içinde en değerlisi kabul edilir ne yazık ki renk doygunluğu yetersizdir ve iyi pazarlanamamaktadır, Kütahya’da çok az çıkarılan ateş opali değeri ve ebatlı küçüktür,Bursa’da var olan Yeşim taşı rengi itibari ile vede üretim olarak yetersizdir 

,jasper gibi taşları şimdilik dikkate almamak gerekir, dünyada şimdilik sadece bizde bulunan “Zultanit

 veya diaspor”  ise ne yazık ki istenildiği gibi tanıtılmamış yok pahasına satılmaktadır (üzülerek söylemek zorundayım birçok taşçı arkadaş bu taşları değerinin çok altında bilhassa yabancılara satmakta belki kendilerine kazanç sağlamakta ama bu değerimize zarar  vermektedir ayrıca şunu da artık ekleyebilirim zultanit taşı sadece Manisa ilimizde bulunmamıştır ülkemizin jeolojik oluşumu açısından beklenildiği gibi başka illerimizde vardır ve bulunmuştur),  konumuz olan turmalin Yozgat ilinde pembe olanı bulunmuş ancak  kalite sorunu vardır ama benim daha önce yayınladığım gibi Denizli’de de bu taşlardan vardır kalitesinde yüksektir diğer illerimizde de var olduğundan eminim, Yakut Malatya’da bulunmuş Ancak yeterli kalitedeki ne ulaşılamamış olup şimdilik pazar değeri yoktur Ancak korund türevi bu taşlar yakın zamanda birçok yerde bulunacağını düşünüyorum (çok yazdım bu taşlar için her türlü jeolojik ortam ve materyal bizde var) Zümrüt gibi taşlar ne yazık ki hala bulunamamıştır (bu taşında oluşumu için zaruri olan krom, hidrotermal yatak ve beril var ! ) , Elmas konusu hala bir muamma inşallah çözülecek, spinel gibi taşları korund grubu ile düşünmek gerek, Oltu taşı, akik, lüle taşı ülkemizde çıkarılmakta olup belli bir pazarı vardır ancak bunlar esas olarak değerli taş kapsamında değildir, değerli taşlar karat olarak satılır, florit Edirne’de çıkarılmaktadır, garnet pek çok yerde olmasına rağmen ciddi bir üretim ve işlemesi yoktur. Evet kısa bir özet yapmış olduk böylece nerede olduğumuzu da değerlendirebiliriz.

Tekrar esas konumuza dönelim. Turmalin  geniş bir aileyi kapsar çoğumuz bu taştan bahsedilince aklımıza gelen ya siyah renkli olan  “şörl” gelir yada değişik renklerde bulunabilen”elbait”denilen cinsidir. Oysa renkli olarak bulunan ve değerli taş kapsamına giren başka turmalin çeşitleri olduğu gibi yine siyah renkli olup “şörl”cinsinden olmayan turmalin çeşidi vardır.

Kimyasal olarak kalsiyum,sodyum,potasyum,lityum,mağnezyum,çeşitli değerlikte Demir,çeşitli değerlikte manganez, Alimünyum, değişik değerlikli krom, değişik değerlikte vanadyum, sülfür, bor, oksijen, hidrojen, flor.

Aslında burada yazılanlardan daha karışık bir yapı arzeder. Bu konuyu uzatarak arkadaşları sıkmak istemem,ama aslında basite indirgenmiş formülü olduğunu söylemekle yetineyim.

Sertlik:7-7.5 Özgül ağırlık: 2.8-3.1 arası renk:  siyah,  beyaz,  kırmızı, pembe,  mavi,  yeşil,  sarı,  turuncu, kısacası bütün renkler.

Kristal sistemi: altıgen yapıda prizmatik,üzerinde ince uzunlamasına çizgiler olur

Parlaklık: cam, reçineli  çizgi rengi: beyaz görünüş: neredeyse opaktan Saydama kadar

Turmalin -  C ekseni tarafından bakıldığında (uzun prizmanın üst tarafı) daha koyu renkli görünür ancak  - C eksenine dik açı ile bakıldığında daha açık renklidir yanı “pleokraitiktir”. Turmalin dayanıklı olduğu için dere ile uzun mesafelere taşınabilir ve buralarda bulunabilir bu durumda bulunanlar kristal yapısına uygun görünüşünü kaybederek şekilsiz olurlar.

Bulunduğu yerler: Myanmar, ABD, Rusya, İtalya, Nijerya, Mozambik, Madagaskar, Kanada, Meksika, Brezilya vs.

Beraber bulunduğu mineraller:  kuvars,  Albit,  lepidolit,  korund,  spadumen, kalsit,  mikroklin,  muskovit

Oluştuğu kayaçlar: turmalin her tür ortamda bulunabilir, magmatik kayaçlar, başkalaşım kayaçları, çökelti kayaçları, hidrotermal yataklar, pegmatikler.

Eğer bir yerde biyotit mika baskınsa ya burada turmalin yoktur yada azdır. Bu durumu şöyle formüle edelim; biyotit+ muskovit+,  - kordierit +,-turmolin+,- andalusit  o(+ var anlamında +,- ise olabilirde olmayabilirde anlamında)

Muskovit + turmolin+- biyotit+- granat bu formül ise bize şunu söylemektedir, eğer  bir yerde muskovit mikası baskınsa (çoksa) biyotit olabilir veya olmayabilir fakat turmolin vardır garnette olabilir veya olmayabilir.

Konuyu daha derinleştirelim;  jeolojide  “tipomorf mineraller”  denen ve çeşitli mineral oluşumlarının, oluşum sıcaklığını gösteren yani  bir şekilde kayaç içinde fosillerin görevini yaparak nasıl oluştuğunu anlamamıza yarayan mineraller vardır. Bu minerallerin en önemlileri kuvars, Topaz, turmalin, Beril ve mikalardır. Anlaşolacağı  üzere turmalin bir tipomorf minerallerdir  ve oluşum evreleri çok iyi bilinmektedir. İkincil diyebileceğimiz tipomorf mineraller ise; zirkon, garnet, florit, apatit dir.

Tipomorf mineraller bize “jeofaz” denilen mineralin oluşum sıcaklığını gösterir. Her  jeofaz devresinin kendine özgü mineralleri vardır,  şöyle  düşünelim eriyik halde ve sıcaklığı yaklaşık 1200 derece olan mağma değişik şekillerde soğuyarak içinde eriyik halde bulunan elementler,  mineralleri meydana getirirler. İşte  jeofaz denilen bu mineral oluşum sırası çeşitli evrelere ayrılır.basite indirgeyerek yazıyorum.

JEOFAZ -A-  EVRESİ :  sıcaklık 1100 derece,bu evreye (magmatik  evre )denir.

JEOFAZ- B-  EVRESİ :  sıcaklık 800 derece,bu evreye (pegmatik  evre)denir.

JEOFAZ -C -EVRESİ :  sıcaklık 700 derece,bu evreye yine(pegmatik evre) denir.

JEOFAZ -D -EVRESİ :  sıcaklık 600 derece,bu evreye yine(pegmatik evre) denir.

JEOFAZ -E -EVRESİ :  msıcaklık 550 derece,bu evreye yine(pegmatik evre)denir.

JEOFAZ- F -EVRESİ : sıcaklık 500 derece,bu evreye(pnömatolitik evre) denir.

JEOFAZ -G -EVRESİ : sıcaklık 450 derece,bu evreye (pnömatolitik evre) denir.

JEOFAZ -H- EVRESİ : sıcaklık 400 derece,bu evreye yine(pnömatolitik evre denir.

JEOFAZ- I - EVRESİ :: sıcaklık 300 derece,bu evreye (hidrotermal evre) denir.

JEOFAZ -K- EVRESİ : sıcaklık 200 derece,bu evreye (hidrotermal evre)denir.

JEOFAZ -L - EVRESİ :  sıcaklık 100 derece,bu evreye yine (hidrotermal evre)denir.

JEOFAZ- M-  EVRESİ : sıcaklık  <100 derece altı.(bu evreye süperjen denir) son evre yüzeyde oluşur.Turmalinin  pegmatik yataklarda oluşanları çok iyi incelenmiştir. Jeofaz evrenin A ve b evresinde yanı sıcaklığın en yüksek olduğu evrede  “şörl” denilen siyah turmalin oluşur . Ancak bu turmalin “ışınsal” yapıdadır. Jeofazın D ve E evresinin sonunda ise yani sıcaklık 600-550 derecede iken yine şörl yanı siyah turmalin meydana gelir. Ancak bu sefer iri yapıdadır, jeofazın E ve F evresinde yanı F evresinin başlangıcında (500 derece) ilk defa renkli turmalinler  oluşmaya başlar bunlar mavi renklidir. mavi turmalinler  “apatit” minerali ile beraber bulunma eğilimindedir. Jeofazın  F veG evresinde yanı sıcaklığın 500-450 derece olduğu durumda çok renkli turmolinler oluşur önce kahverengi sonra yeşil, pembe ve  kırmızı sırası ile oluşur. Jeofazın   H ve I  evresinde ise yanı sıcaklık 400-300 arasında iken ”florit minerali” ve ” zeolitler”  ile birlikte yine siyah turmalin oluşur,ancak oluşan turmalin iğnecikler halindedir, yani büyük kütleli oluşmaz. Bu evre birlikte turmalinin  oluşum safhası sona erer. Artık daha sonraki evrelerde  turmalin  oluşmaz.

Burada anlatılan muhakkak ki basitleştirilmiş şekildir gerçekte durum daha karışıktır fakat  olayı bu şekilde kafamızda canlandırabiliriz ayrıca anlatıldığı gibi herşey tekdüze gitmez bilhassa ilk oluşanlar içinde ayrışmalar olabilir bunun neticesinde yeni mineraller meydana gelir.(muskovit, flogopit ve klorit oluşur ve bunlar küçük parçalar halinde olur bu durum bilhassa G fazı için geçerlidir.

Not:genel olarak şöyle denebilir;bir yörede turmalin oluşumu varsa bu o yörenin kayaç yapısının “asidik veya nötr “olduğunun delilidir. (Asidik kayaç yapısı:kayaç ve onu oluşturan magmanın içinde SiO2  (kuvars) oranının %> 63den büyük olduğunu gösterir nötr demek ise SiO2 oranının %52-63arası demektir.Yine ayni şekilde  “bazik yapı” %52-45 arası silis oranıdır, ultrabazik yapı ise %< 45az anlamındadır .

BURASI ÖNEMLİ : Eğer bir yerde siyah turmalin varsa ve ayrıca  o yöredeki kayaç ve toprak yapısı  “bazik” nitelikte ise bu o yörede BAKIR olduğu anlamına gelir, dahada önemlisi Eğer siyah turmalin daha düşük sıcaklıklarda meydana gelmişse o yörede ALTIN var demektir.