TOPAZ TAŞI İKİ

Değerli arkadaşlar, topaz taşı ile ilgili yazıya ikinci bölümü ile devam ediyoruz.

En son olarak kayaçların silis miktarına göre sınıflandırmadan  bahsetmiştik buna sebeb de taşımızın esas olarak “felsik” yapıda ki kayaçlarda oluştuğu gerçeğidir. Felsik kayaç nedir konu, anlaşılsın istedim. Burada yeri gelmişken şuna da açıklık getirmeye gayret edelim  (not: yazdıklarımın bir kısmı tahmine dayalıdır, mantığı izlemedir, buna rağmen hatalı yanları olabilir)

Kayaçları analiz yaptırır ve sınıflandırıtırız ,bunlar niçin yapılıyor?  Aslında yapılan hemen her şey pratikte maden veya taşı bulup değerlendirilmesine dayanıyor. Bazı mineraller felsik kayaçlarda oluşurken kimi mafik kimi de ultramafik kayaçlarda oluşuyor. Burayı biraz açalım; bilim insanları kayaçları çeşitli bakımlardan kayaları sınıflandırırlar. Bir sınıflandırma biçimi de magmanın terkibinde (bileşiminde)  çok önemli yer kaplayan silis içeriğine ve magnezyum,alüminyum,demir miktarına göre yaptıkları sınıflandırmadır (tek sınıflama olmadığını bir kez daha yazayım). Mağma içerisinde fazla miktarda silis varsa felsik yapı denir (feldispat ve silis kelimelerinin baş hecelerinden oluşmuş bir kelimedir) Bu tip bir kayaçtan bahsedildiğinde o kayaç yapısında yüksek oranda alüminyum ve silisyum olduğunu düşünmeliyiz. Mafik kelimesi ise magnezyum ve demirin Latince isimlerinin baş geceleri alınarak oluşturulmuş bir kelimedir anlamı o kayaçta normalden fazla magnezyum ve demir var demektir, Ultramafik ise yüksek oranda Mg+Al var demektir. Konuya biraz açıklık getirdik şimdi devam edebiliriz. Topaz minerali genelde felsik kayaçlarda oluşur cümlesi daha anlaşılır hale geldi sanırım. Burada bazı şeyleri birbirine karıştırmamak lazım yani kayaçlar birde kaynağına göre sınıflandırılmıştır onları hatırlayalım; magmatik kayaçlar: yerin derinliklerinden yeryüzüne ulaşan magmanın kendisine göre çok soğuk olan ortamda soğuyarak donması sonucu oluşmuş kayaçlardır… Dikkat edilirse bu kayaçlarda iki ayrı biçimde oluşur yani birincisi volkanlar (ve benzeri olan kimberlite,lamproite,dike vb.)  yolu ile direk yeryüzüne ulaşıp ve hızla soğuyarak oluşanlar bir de yerin  nispeten altında ama magmadan kopmuş olarak bir yerde göllenerek yavaş yavaş soğuyarak oluşan kayaçlar (pegmatitik yataklar böyledir ve yavaş soğuduğu için buralarda oluşan minerallerin kristalleri çok büyük olur)  İkinci tip ise sedimenter (çökelti) kayaçlar: bunlar yeryüzünün üst kısmının çoğunluğunu kapsar magmatik ve metamorfik kökenli kayaçların uzun zaman içinde ve çeşitli fiziksel etkilere uğrayarak ufalanıp,parçalanma,tekrar bir araya gelme yolu ile oluşur. Sedimanter kayaçların oluşumunda su,yağmur,sel,sıcaklık,deprem,heyelan vs. etkisi altında kalarak değişime uğrarlar,yeryüzünü kapsamaları nedeni ile ölen canlıların fosillerini de  ihtiva ederler. Üçüncüsü metamorfik kayaçlar:  bunlar ya magmatik kökenli  ya da sedimanter kökenli kayaçların yer hareketleri nedeni ile yerin çok derinliklerine taşınması (dalması)  ve sıcak olan magmanın ve de derinliğin miktarı ile orantılı olarak basıncın etkisi ile önceden var olan yapı değişir ve yeni mineraller meydana gelir. Bu sürecin en uç noktası magma ile direk temastır ( kontak )  bu durumda kayaç kaynağı ne olursa olsun eriyerek tekrar mağma haline gelir. Normal olarak bu tip kayaçlarında çeşitleri vardır Burada etken olan basınç ve sıcaklık tır ne kadar derine inilirse farklı mineraller oluşur elbette bu tip kayaların mineral oluşumunda en uç noktası magma ile “kontak” yaptığı  (temasa yakın ama temas yok)  derinliktir. (kontak mineralleri)

İşte topaz en çok magmatik kayaçlarda ve onlarında felsik yapıda (asidik de denir) olanlarının boşluklarında bulunur (boşluk kelimesi taşçılar  için sihirli bir kelimedir çünkü bir mineral yeterli alanı bulamaz ise büyüyemez.)  Aynı zamanda yukarıda bahsettiğimiz pegmatitik yataklarda oluşur (magmatik yatağın kendisi zaten devasa bir boşluktur)  peki bu topaz ihtiva eden magmatik kayaçların özel bir ismi var mı ? Evet var bu kayaç  çeşidine “Riyolit kayaç”denir.  Demek ki yanardağların ve civarında ki riyolit kayaç boşluklarında bu minerali aramamız lazım. Bir de unutmayalim  “granit kayacı”da  felsik yapıdadır ikinci önemli magmatik kökenli kayaç da odur.

Topaz minerali genellikle kuvars, florit, beril, muskovit mikası, zinnwaldite mikası, kasiterit minerali ile birlikte bulunma eğilimindedir. Beril minerali zaten ender bulunur bu mineralin varlığı duruma göre zümrüt,goşenit,heliodor,akuamarin,morgarit değerli taşlarının varlık nedenidir. Greyzen bölgesinde ki (Greyzen; alternasyon sonucunda oluşan esas olarak aynı boyutta kuvars, lepidolit  ile muskovit lerden oluşan ancak az miktarda topaz ve floritlerin oluşturduğu "granoblastik”  bir kayaç çeşididir.GRANOBLASTİK; metamorfizma yani başkalaşım sonucunda oluşan kayaçlarda yaklaşık aynı büyüklükte herhangi bir yönlenme görülmeyen taneli dokuya denir)  topazlar genellikle kasitaritit ve wolframit minerali ile birlikte bulunur, gri beyaz renkli topazlar beril içeren pegmatitlerde  birlikte,tipik  pegmatitler de  ise dumanlı kuvars, florit, kasiterit, mikroklin, albit ile birlikte bulunur.

Topaz silikat mineralleri içinde en yüksek sertliğe sahip olan mineraldir . Genellikle pyramidal yapıda kristalleşir. Doğal topaz kahverengiden sarıya çalan, kırmızımsı, soluk gri, yeşil, turuncu, sarı pembe, pembe turuncu, km.rengi menekşe gibi çok geniş renk aralığına haizdir, kırmızı ve pembe rengi içine giren krom elementi sağlar.”emperyal topaz”denen topaz Brezilya’da çıkarılır, bunlar daha değerli kabul edilir. Mavi renkli topaz nadirdir ve olanları da soluk mavidir. Renksiz ve soluk mavi renkliler radyasyon ile koyulaştırılır. Mistik topaz diye satılanlar ise doğal değildir bunlar “buhar biriktirme “denilen yöntemle yapay olarak oluşturulur ve taşın yüzeyine çok inçe bir tabakadır bu nedenle de kolaylıkla çizilir.Topazın kırılma indisi düşüktür bu nedenle elmas gibi renk oyunu yapamaz ama kuvarstan daha iyidir.

Topazın kristal yapısı “hemimorfik” özellik gösterir yani piramitlerde ki yüzeyler birbirine benzemez şekilde sonlanır.(bu anlamda kuvarsa benzemez)

Topaz; güçlü şekilde ısıtıldığında kilo kaybına uğrar buna sebeb içinde bulunan sıvılardır.En kaliteli topazlar genellikle beyaz olanlarıdır. Topaz büyük ve temiz taşlara sahiptir. Ayrıca topaz ısıtıldığında elektrik yüklemesi yapar. 1750 yılında bir kuyumcu sarı renkli olan topuzların yüksek olmayan ısıl işlem ile pembe renk aldığını bulmuştur. Bu nedenle pembe olanları genelde işleme tabi olduğu varsayılır.

Topaz taşı “Allokromatik”bir taştır bunun anlamı şudur, taş rengini kimyasal yapısından değil de kristal yapıya giren kirlilikten (elementlerden) almasıdır. Topaz taşının kristalleri genellikle uzun olur bu nedenle de kesim yapılırken armut veya oval kesim tercih edilir. En temiz taşlar beyaz ve sarı renkli olanlarıdır.Topaz Ayrıca “pleokroik”tir bunun anlamı farklı yönlerden farklı renk görünür. İlginç bir not daha;İmperial topaz ilk önceleri Rusya’da ki Ural dağlarında bulunan pembe topazlara Rus Çarını onurlandırmak için bu ad verilmiştir ve o dönemlerde kraliyet ailesi dışındakiler bu taşa sahip olamıyordu. Radyasyon ile renklendirilen topaz taşları tehlike arz ettiği için genellikle birkaç sene karantina altına alınır ve satılmaz,bu süre sonunda piyasaya sürülmesi gerekir.İşlem görmüş taşlar ile görmemişleri ayırt etmek için; floresans etkisi gözlenerek çözülebilir.

Topaz çeşitleri:   1-) Azotic Topaz    2-) Imperial topaz    3-) London topaz 4-) Mistik topaz    5-) Rutilli topaz    6-) Sherry topaz     7-) Silver topaz     8-) Swiss Blue topaz(daha açık renk)    9-) Beyaz topaz.

YANLIŞ İSİMLENDİRMELER:1-) Bahia Topaz(Aslı sitrin kuvars).   2-) Citrine topaz (Aslı sitrin).  3-) Brazilian topaz (Aslı sitrin).   4-)Gold topaz  (Aslı sitrin).   5-) İndian topaz  (sarı ve portakal rengi safir).  6- )King topaz(sarı safir).  7-) Madeira topaz (Aslı sitrin)   8-) Oriental Topaz  (safir ).   9-)Smoky topaz (kuvars)  10-) Spain topaz (sitrin).  11-) Star topaz  (sarı safir).  12-) Topaz kuvars(sitrin)

TOPAZ ÇIKARAN ÜLKELER  :

Brezilya, Pakistan,Hindistan, Afghanistan, Ukrayna, Madagaskar, Nabibya, Burma, Sri lanka, Rusya, Çin, Meksika

Not: radyasyon ve ısıl işleme tutulan topazlar bir daha geri döndürülemez. Topaz  uzun süre güneş ışığında bırakılırsa rengi solar. Opal kadar hassas olmasa da dikkat etmek gerekir. Türkiye çok sayıda vokanı olan bir ülkedir,ülkemizde bu taşın bulunmaması için geçerli hiçbir bilimsel veri yoktur.Bütün arkadaşlara başarılar dilerim.