TOPAZ TAŞI BEŞ

TOPAZ TAŞI BEŞİNCİ BÖLÜM

Değerli arkadaşlar,ne yazık ki dört bölüm olarak planladığım bu yazı beş bölüme çıktı.Kaldığımız yerden devam edelim. 

Son olarak topazın içinde bulunan kapanımları tanımlayarak bu taşın hangi ortamda oluştuğunu ve hangi elementlerle ilişkisi olduğunu anlamak için çeşitli analiz yöntemleri kullanarak bu kapanımlarda ki element ve minerallerin taşın oluştuktan sonramı beraber mi yoksa öncesinde mi oluştuğundan  bahsetmiştik. Protogenetik olanları bu minerallerin topaz taşı oluşmadan önce oluşmuş olduğunu gösterdiğini yazmıştık (proto - bir ön ektir önceki,ilk gibi  anlamları gösterir misal;proto türkler  deyimi gibi) bu durumun farklı versiyonu olan "singenetik"  ise bu minerallerin topaz ile birlikte oluştuğunu gösteren adlandırma demiştik. (Sin-ön eki aslı "syn"olup Yunanca bir ektir ve önüne geldiği kelimeye "beraber,birlikte "benzeri anlam katar) mantıken aynı durumun bir farklı versiyonu (çeşidi) olması gerekir o da "sonradan "oluştuğunu gösteren oluşum biçimidir nitekim "Epigenetik" olarak adlandırılan durum ise bahsi geçen minerallerin topazdan sonra oluştuğunu gösterir (Epi-ön eki yine Yunanca bir ektir gerçek anlamı bir şeyin üstünde anlamını katar fakat burada ki anlamı "sonradan,daha sonra"anlamını verir) 

Topaz taşı ilk yapılan incelemelerde kapanımlar yanlış belirlenmiştir ancak analiz yöntemleri geliştikçe yeni bulgular ortaya konmuştur. Mesela "epigenetik" demir oksitleri bulunmuş daha doğru biçimde ifade edersek demir oksiti içinde "rutil" bulunmuştur. (Rutil; titanyum +oksijenden oluşur genellikle demir bileşikleri  içerir kırmızı k.rengimsi saydam kısa kristalli bir mineraldir çoğu zaman turmalin ve bor minerali olan painite ile karıştırılır)

Topaz bilindiği gibi magmatik kayaçlarda bir magmatik kayaç olan "riyolit" içindeki boşluklarda (buna cep denir) bulunur. Magmatik kayaçlarda "flor" elementi bol bulunur işte bu tip riyolit kayaçlarda iki tip topaz bulunur. Birincisi magma patlaması ile yeryüzüne çıkmadan önce "magma havuzlarında" oluşan ve büyük fakat çekici olmayan  "fenokristal" olan topazlar (Fenokristal: porfirik yapı içindeki büyük kristalli olanlara verilen addır)  (Porfirik yapı: eğer bir yerde ki kayaçlarda porfirik yapı mevcut ise bu o kayacın bir magma patlaması ile yeryüzüne ulaştığının delilidir zira porfirik yapıda büyük ve küçük kristaller birlikte bulunur bu durum ancak yerin derinliklerinde oluşmuş kristaller ile yükseliş sırasında hızla oluşmuş küçük kristallerin oluşumu sonucunda olabilir bunun tersi olan "pegmatik yapı" da ise bütün kristaller büyüktür  ve birkaç santimi geçer )

İkinci tip topaz ise; riyolit kayaçların cebinde yavaş oluşarak büyümüş ve çoğu zaman küçük fakat güzel ve çekici  (küçük olmasının nedeni  boşluğun yani cebin küçük olmasındandır) fakat bazen bu cepler büyük olursa iri topaz kristalleri de bulunabilir. İkinci tip topazlar oluşumunda esas olarak magmadaki gazlar yolu ile oluşur (bu gazlardan biri de  "flor" gazıdır unutmayalım topaz taşı içinde mutlaka flor bulunur.) ve bu tip topaz larda ki kapanımlarda su,flor,kükürt ve karbondioksit bulunur. Yine bu tip oluşan topazlar içinde kapanım olarak özşekilli alfa-kuvars, hematit (demir minerali), psödobrokit barındırabilir.

Ayrı bir topaz oluşumu olan pegmatit ve granitlerde bulunan topazlar ise kapanım olarak içinde ki sıvı kapanımlarda gaz bulunur. Ayrıca çok küçük büyüklükte mineral çokluğu pegmatiklerde topaz oluşumunu anlamaya  katkıda bulunmuştur.Yapılan araştırma sonucunda; pegmatitlerin genellikle bor, fosfor, flor gibi eritici maddelerce zengin ve su ile alkali bakımından zengin eriyiklerden kristalleşerek topazın oluştuğu görülmektedir.

Granitlerde oluşan topaz ise ; geleneksel olarak "greisenizleşme" sonucunda  veya "otometasomatik" sıvı kaya etkileşimi  tarafından oluşturulan en son ürün olarak değerlendirilir.Şimdi burada bazı açıklamalar gerekiyor;

GREYZEN NEDİR: greisen bir granit kayaç çeşididir ve pegmatitir.Greisen bir granit kayacın kendiliğinden "alterasyon"sonucunda oluşur(Alterasyon: kayacın değişimi demektir tıpkı metamorfizma gibidir farkı alterasyonda değişimin ana sebebi kimyasal ağırlıklı olmasıdır) greisenleşme magmanın katılaşması sırasında çözünen ve uçucu hale gelen maddelerle doğrudan alakalıdır ve orta ve yüksek magmatik alterasyon sonucudur. Bu şekilde oluşmuş topazlar birlikte "florit (mineral), turmalin, titanit, beril " mineralleri ile bulunur.  Kısacası granitler de  oluşmuş topaz ile bu yazılan minerallerde bulunur (bu durum bu oluşum ile ilgili olarak)

Greinsenizleşme sonucunda ise muskovit, kuvars, florit, topaz, + - turmalin bulunur.

Şayet yoğun olarak greinserde ise; kuvars, muskovit, topaz, +-turmalin  (bu oluşumda turmalinler orjinal dokusu yok olur ve yaygın olarak kırıklar içinde pıhtı halinde bulunur.Önemli not: greisenler ortalama olarak 0.5-5 km derinlikte oluşur.

OTOMETASOMATİK NEDİR: Önce "metasomatik"nedir ona bakalım. Bu deyim "metamorfik"değişimin farklı biçimidir. Meta-ön eki "öte,ilerisi" benzeri anlamlar katar burada ise 'farklılık' anlamını  yani değişimi gösteriyor "soma" kelimesi ise gövde,yapı manasındadır ancak burada ana kayaç anlamındadır. Kısacası metasomatik ile ana kayacın başka bir yapıya dönüştüğünü anlıyoruz. Buna sebep ise ana  kayaç içindeki element ve minerallerin   kimyasal reaksiyonlar sonucunda yeni minerallerin meydana gelmesidir. Otometasomatizm ise, granit kayacının bileşiminin süper sıvılar nedeni ile kayaya nüfus ederek kayanın çatlakları içinde yeni minerallerin oluşmasını anlatır. (süper sıvı: eğer bir su  ( veya sıvı) 373,9 derece ısıdan yüksekse ve basınçta "22,06 kilobarı "geçerse bu durumda olan sıvılarda buhar (gaz) ve sıvı arasındaki fark kalkar ve bu yeni madde çok reaktif hale gelir ve de gaz gibi yayılıp sıvı gibi taşıyıcı özelliğe sahip olur)

İşte bu otometasomatizm sonrasında granit kayaçlarda oluşan topazların genellikle sulu bir silikat eriyiğinden oluştuğu anlaşılmıştır. Bu şekilde oluşan topazla birlikte oluşmuş olabilecek mineral sayısı oldukça   fazladır(Aktinolit, bizmut, kalsit, kasiterit, kalkoprit, disten, mangnettik, götit, hematit, muskovit, fenakit, flogopit, ilmenit, turmalin, zirkon vb.) 

Hidrotermal yataklarda oluşan topazlar ise; kristal yapıda krom ve vanadyum gibi renk verici elementler bulunabileceğinden mücevher kalitesinde renkli topazlar oluşabilir.

Not:böylece bu yazı bitti.Topaz taşı ile ilgili aslında çok fazla bilgiler mevcut fakat bu kadarının yeterli olduğunu kabul ediyorum,arkadaşlara internetten faydalanarak daha fazla bilgi edinmelerini tavsiye ederim.Selamlar.